Jordanie_header
Waarom is er geen oorlog in Jordanië?

Het Midden-Oosten wordt ook wel de brandhaard van de wereldpolitiek genoemd. De onderlinge verhoudingen zijn gespannen en elk klein vlammetje kan een nieuw conflict ontsteken. In het midden daarvan ligt Jordanië, dat zich verrassend goed weet te onthouden van oorlog. Hoe komt het dat er geen oorlog is in Jordanië? Welke rol speelt de regering en het koningshuis en hoe groot is de kans dat er alsnog een conflict uitbreekt?

Jordanië is jarenlang een oase van rust. Toch ontstaan begin 2018 protesten. De conflicten in de omliggende landen blijven drukken op de Jordaanse samenleving. Door uitblijvende handel en gesloten grenzen gaat het slecht met de economie, de werkloosheid is hoog, de vele vluchtelingen zorgen voor overvolle ziekenhuizen en scholen, belangrijke inkomsten vanuit toerisme nemen af en beloofde politieke hervormingen blijven uit. Directe aanleiding voor de protesten zijn de belastingverhogingen. Maandag 4 juni treedt onder druk van de bevolking premier Mulki af. 

Jordanie is een oase van rust in het roerige Midden-Oosten, maar in juni 2018 verhevigen de protesten en stapt de premier op.

Om te begrijpen hoe het komt dat Jordanië tot nu toe stabiel is gebleven in de huidige onrust in het Midden-Oosten, is het van belang de geschiedenis van dit land te weten.

Jordan_Amman
 © Marjolein Koster
1

Hoe is het land Jordanië ontstaan?

Tijdens de Eerste Wereldoorlog vechten de geallieerden tegen het Ottomaanse Rijk, waar dan ook het gebied onder valt dat nu Jordanië is. Ook de stam van de Hasjemieten keert zich tegen de Ottomaanse overheersers. De grootsjarif van Mekka, Hasjemiet Hoessein bin Ali, is niet blij met de Ottomaanse overheersing en ziet de Eerste Wereldoorlog als mogelijkheid om de Arabische gebieden te bevrijden.

De Britse schrijver, archeoloog en militair T.E. Lawrence speelt hierin een belangrijke rol. Hij werkt tijdens het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog als archeoloog in het Midden-Oosten weet de Hasjemieten aan de Britse kant te krijgen. Lawrence houdt erg van de Arabische cultuur en hij steunt Hoesseins zoon Faisal in de Arabische opstand.

 

De film Lawrence of Arabia uit 1962 kleurt de Westerse blik op Arabieren. 

De Hasjemieten onderhandelen met de Britten, maar de precieze verdeling van gebieden na de overwinning blijft wat vaag. Ondertussen sluiten de Britten samen met de Fransen een overeenkomst die tegen de afspraken met de Hasjemieten ingaat.

Jordan_Sykespicot

Al in mei 1916, ruim twee jaar voor het einde van de Eerste Wereldoorlog, verdelen de Britse Mark Sykes en de Franse François Georges-Picot het grondgebied van het Ottomaanse Rijk, voor het geval ze dit zouden veroveren. De Fransen krijgen de delen Noord-Syrië en Libanon en de Britten het gebied ten noorden van de Perzische Golf, wat ongeveer het huidige Irak is. Daar tussenin ligt voornamelijk woestijnlandschap dat letterlijk met een liniaalstreep verdeeld wordt. Deze afspraak staat bekend als het Sykes-Picotverdrag en vormt de basis voor de uiteindelijke vredesonderhandelingen in 1918.

100 jaar na het Sykes-Picotverdrag zorgt deze grensverdeling nog voor veel moeilijkheden in het Midden-Oosten.

De Hasjemieten voelen zich verraden en ook T.E. Lawrence is teleurgesteld. In de jaren die volgen onderhandelen ze alsnog met de Britten om stukken land. In 1921 geven de Britten de leiding van het Brits mandaatgebied Irak aan Faisal en later, in 1923, wordt zijn broer sjarif Abdoellah emir van Transjordanië, wat ‘over de Jordaan’ betekent en wat ongeveer de grenzen van het huidige Jordanië heeft. Het land staat dan nog altijd onder Brits mandaat, totdat het in 1946 een onafhankelijk koninkrijk wordt.

Transjordanië viert haar eenjarig bestaan, met onder andere parades op kamelen.

Jordan_petra
 © Marjolein Koster
2

Is het sinds de onafhankelijkheid vredig in Jordanië?

Zeker niet. Wanneer in 1948 de staat Israël wordt gesticht, leidt dat tot onrust in de regio. Om het gebied te beschermen tegen een mogelijke Joodse overheersing, annexeert Transjordanië in 1950 de Westelijke Jordaanoever en verandert koning Abdoellah I de naam in Jordanië, want hij heeft nu immers aan beide oevers van de rivier de Jordaan land in bezit. In deze jaren vluchten veel Palestijnen vanwege geweld vanuit de Westelijke Jordaanoever naar het huidige Jordanië. Sinds 1952 is Hoessein, kleinzoon van Abdoellah I, koning van Jordanië. Na een mislukte staatsgreep in 1957, ontbindt koning Hoessein het parlement en regeert vervolgens als alleenheerser. Er vinden meerdere conflicten plaats rondom de Westelijke Jordaanoever en uiteindelijk verliest Jordanië dit grondgebied tijdens de zesdaagse oorlog in 1967 aan Israël. 

 

Tijdens de Zesdaagse oorlog in 1967 veranderen de grenzen in het Midden-Oosten drastisch. 

Een andere bepalende gebeurtenis in de geschiedenis van het huidige Jordanië is Zwarte September. Door de verschillende gebeurtenissen in september 1970, ontstaat er een heftig conflict tussen de Jordaanse staat en de Palestijnen in dit land. Sinds deze gebeurtenissen is de relatie tussen Jordaniërs en Palestijnen blijvend verstoord en neemt de overheid minder snel Palestijnen aan in publieke functies.

In 1989 gaat het enorm slecht met de economie en Jordanië krijgt financiële steun van het IMF. Er is devaluatie van de Jordaanse dinar, hoge werkloosheid en de levensomstandigheden verslechteren. De regering besluit de prijzen van onder andere brandstof, sigaretten en elektriciteit omhoog te gooien, om aan de terugbetalingseisen van het IMF te voldoen. Dat valt in slechte aarde bij de bevolking en er breken rellen uit.

Jordan_markt
 © Marjolein Koster

Doordat Amerika Israel onvoorwaardelijk blijft steunen, weigert koning Hoessein mee te vechten tegen Saddam Hoessein, de president van Irak, tijdens de Tweede Golfoorlog begin jaren 90. De Verenigde Staten verbieden handel tussen Jordanië en Irak, maar deze twee landen zijn afhankelijk van elkaar. Dit zorgt voor spanningen, maar koning Hoessein weet daar adequaat op te reageren. In zijn toespraak zegt hij: “Welke stemmen zullen er uiteindelijk winnen? De stemmen van rede, vrede en gerechtigheid, of de stemmen van oorlog, haat en waanzin?” Hierdoor stijgt hij bij zijn volk in aanzien.

Pas in de jaren 90 keert de rust in Jordanië terug. Er vinden weer voor het eerst verkiezingen plaats, politieke partijen worden weer toegestaan en er komt een vredesverdrag met Israël. Koning Hoessein overlijdt in 1999. Zijn zoon Abdoellah komt aan de macht en begint langzaamaan met democratische hervormingen.

3

Hoe draagt het koningshuis bij aan de stabiliteit in Jordanië?

Een van de voordelen van een monarchie in het algemeen is dat een koningshuis meer verbindend is dan een leider die politiek gekozen is. Het Jordaanse koningshuis is daarnaast ook nog zó divers, dat veel verschillende mensen zich vertegenwoordigd voelen. Omdat ze afstammen van de profeet Mohammed, worden de Hasjemieten binnen de islam gezien als een soort geestelijke adel en hebben ze onder de overwegend islamitische bevolking veel aanzien.

Jordan_Rania
 © ANP

De vrouw van de huidige koning Abdoellah II is Rania Al-Yassin. Doordat zij van Palestijnse komaf is, spreekt ze de grote groep Palestijnen aan die in Jordanië wonen en door haar maatschappelijke betrokkenheid is ze geliefd bij de bevolking. Alleen haar westerse levensstijl en kleding worden bekritiseerd door religieuze moslims. Koning Abdoellah II maakt zichzelf ook populair door zijn gastrol in een aflevering van de sciencefictionserie Star Trek, waar hij groot fan van is.

Koning Abdoellah II is de zoon van koning Hoessein en de Britse Toni Gardiner, Hoesseins tweede vrouw. Hierdoor zijn de banden met de Britten erg goed. Bovendien is Toni Gardiner christen, wat het koningshuis ook religieus divers en een afspiegeling van het land maakt. De vierde vrouw van Hoessein is koningin Noor. Zij is geboren als Lisa Najeeb Halaby in Amerika. Haar vader heeft Arabische roots, haar moeder Zweedse.   

Jordanië is een klein land dat wordt omringd door licht ontvlambare buren en ligt altijd in de vuurlinie.

Jordanie_Noor
 © ANP

De Hasjemieten hebben al generaties lang goede banden met de Britten en daardoor ook met het Westen. Koning Abdoellah II gaat voor zijn studie naar Amerika en volgt een militaire opleiding in Groot-Brittannië. Door deze goede banden krijgt Jordanië vaak (militaire) steun wanneer het land dat nodig heeft. Die relatie met het Westen komt wel regelmatig onder druk te staan, doordat Jordanië het altijd opneemt voor de Palestijnen, hun islamitische broeders.

Het Jordaanse koningshuis heeft ook erg goede banden met onze eigen koning en koningin. Ze gaan regelmatig bij elkaar op bezoek, zo ook in maart 2018.

Voor het officiële bezoek van de Jordaanse royals aan Nederland staan bezoeken aan onder andere bedrijven en culturele instellingen gepland. De band tussen de twee koningshuizen is hecht. 

4

Hoe groot is de kans dat er alsnog een opstand uitbreekt in Jordanië?

Dat er geen oorlog is betekent niet dat Jordanië niets merkt van alle onrust om zich heen. In 2010 breekt de Arabische Lente uit in het Midden-Oosten. Onderdrukking, werkloosheid, oneerlijke verkiezingen en een gebrek aan vrijheid zijn aanleiding voor de bevolking van diverse landen om te protesteren tegen de regering. De huidige burgeroorlog in Syrië is hier nog altijd het gevolg van.

Jordan_woestijnvlag
 © Marjolein Koster

Ook in Jordanië is het even spannend. Vanaf januari 2011 gaat de bevolking wekelijks de straat op om te protesteren. Jordaniërs willen politieke hervormingen, verbetering van de economische situatie en een einde aan corruptie.

Koning Abdoellah II reageert snel. Hij ontslaat de huidige premier en zijn kabinet, stelt een interim-regering aan en kondigt in januari 2013 radicale hervormingen in het politieke systeem aan. Er komt een onafhankelijke verkiezingscommissie en een nieuwe wet op politieke partijen. In maart zijn er verkiezingen en de koning beëdigt een nieuw kabinet. Door het snelle en effectieve optreden van deze monarch, voorkomt hij dat de protesten groter worden en dat de situatie uit de hand loopt.

Jordanië kiest een nieuw parlement

NOS Met het Oog op Morgen - 23 jan 2013 (6:35)

00:00

00:00

In de nieuwe democratie is zoveel mogelijk geprobeerd iedereen te vertegenwoordigen. Het vertrouwen in politieke partijen blijft wel erg laag. Een groot deel van de bevolking is meer gewend aan de autoriteit van stammen en belangengroepen. Ook is koning Abdoellah bezig meer persvrijheid te creëren en krijgen vrouwen steeds meer rechten. 

Ook de opkomst van IS brengt Jordanië meerdere keren in lastige posities. Het gevaar komt letterlijk dichterbij en als trouwe partner van het Westen mengt Jordanië zich ook in de strijd. Daarnaast is Jordanië ook de basis voor onder andere Nederlandse F-16’s die vanaf daar strijden tegen IS. Het is voor Jordanië van strategisch belang zich in de coalitie tegen IS te voegen. Het land is afhankelijk van buitenlandse donaties en ontvangt in ruil voor deelname ook bescherming aan de grenzen.

 

Jordanië is het enige land in het Midden-Oosten dat meestrijdt tegen IS en pleit voor samenwerking in de regio.

Wanneer IS een filmpje online plaatst waarin deze terroristen de Jordaanse piloot Mu’ath Al-Kasaesbeh levend verbranden, is de Jordaanse bevolking woedend en moet koning Abdoellah II wel optreden. Hij executeert zes IS-terreurverdachten die al in Jordanië vastzitten en gevechtsvliegtuigen voeren bombardementen uit. De gerichte aanval van IS tegen Jordanië zorgt nu voor meer draagvlak voor deelname aan de strijd tegen deze terroristische beweging.

Jordan_zataari
 © ANP

Anno 2018 blijft de sfeer in Jordanië wel enigszins gespannen, want de situatie van de Jordaanse bevolking is niet ineens beter geworden. Daarnaast zorgt de oorlog in buurland Syrië voor een enorme toestroom van vluchtelingen. In de afgelopen jaren komen ruim 650.000 Syriërs Jordanië binnen. Dit drukt enorm op de eigen bevolking van ongeveer 6 miljoen. Samen met de toestroom van Iraakse en Palestijnse vluchtelingen is de bevolking in Jordanië in de afgelopen 15 jaar verdubbeld en inmiddels is ongeveer een op de drie mensen in Jordanië vluchteling. Scholen zitten overvol en de werkloosheid stijgt.

Vluchtelingen in Jordanië

De Nederlandse overheid wil graag dat Syrische vluchtelingen in de regio worden opgevangen. Dit zorgt ervoor dat vluchtelingenkampen in Jordanië overvol zitten en de situatie daar soms erg slecht is. 

Volgens de officiele cijfers zijn er 650.000 Syrische vluchtelingen, de overheid schat het werkelijke aantal op 1,5 miljoen. Dit drukt enorm op de voorzieningen en de werkloosheid in Jordanië stijgt snel. 

Daarnaast lijdt het toerisme in Jordanië ook onder de oorlog in de buurlanden. En dat terwijl het toerisme een belangrijke bron van inkomsten is in dit land waar weinig natuurlijke grondstoffen aanwezig zijn. Bovendien ondervindt Jordanië ook negatieve gevolgen van de oorlogen om zich heen doordat de handel met de buurlanden sterk gedaald is.

Sinds het begin van de Arabische Lente krijgt Jordanië steeds minder toeristen. 

Eigenlijk zijn er veel ingrediënten aanwezig die voor een nieuwe opstand kunnen zorgen, maar toch blijft die uit. Mensen beseffen heel goed dat Jordanië het enige land in het Midden-Oosten is dat stabiel is en ze zien dat protesten in de omliggende landen niet per se goed uitpakken. De regering zoals deze nu is vormgegeven is misschien niet de meest ideale, toch wordt koning Abdoellah II door een groot deel van de Jordaniërs geprezen omdat hij veiligheid en rust behoudt in Jordanië.

Af en toe zijn er wel kleine protesten in Jordanië, zoals in februari 2018 tegen de afschaffing van subsidie op brood.

Ontdek verleden, heden en toekomst van het Midden-Oosten

De afgelopen 100 jaar is het Midden-Oosten drastisch veranderd. Aan de hand van elf keerpunten vertelt de webdocumentaire Focus Midden-Oosten de geschiedenis van deze regio die vandaag de dag vooral bekend staat om haar vele conflicten. De grenzen die de Britten en de Fransen in 1916 trekken, wat het ontstaan van Jordanië betekent, is een de start van de geschiedenis die deze webdoc behandelt. 

Jordan_sunset
 © Marjolein Koster

In het kort

  • Tijdens de Eerste Wereldoorlog willen zowel de Britten als de Arabieren de Ottomanen verslaan. Na onderhandelingen krijgt sjarif Abdoellah het huidige Jordanië.

  • Jordanië kent tijdens koning Hoessein veel conflicten, zowel met buurlanden als in eigen land.

  • Het Jordaanse koningshuis is erg divers en spreekt daardoor een groot deel van de bevolking aan. Daarnaast heeft het sterke banden met het Westen.

  • Het gaat economisch slecht in Jordanië en de Syrische vluchtelingen zorgen voor extra druk op de maatschappelijke voorzieningen. Toch blijft opstand uit tot nu toe uit.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Marjolein Koster

Redacteur

Ook interessant

om te weten