Waarom staan Iran en het Westen al zo lang tegenover elkaar?

In de 20ste eeuw speelt de Pahlavi-dynastie een grote rol in Iran. In 1921 grijpt Reza Khan Pahlavi de macht. Hij begint snel met grote hervormingen die moeten leiden tot een seculiere, moderne staat. Iran is dan, net als Nederland, een constitutionele monarchie met een sjah (koning) aan het hoofd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog staat hij achter Hitlers beleid en vallen de Sovjet-Unie (Rusland) en Groot-Brittannië Iran binnen.

Nadat Reza verbannen is naar Zuid-Afrika, neemt zijn zoon Mohammad Reza het over, met steun van de Britten. Eerst wil hij geen kroon. Hij vindt dat zijn land eerst vooruitgang moet boeken. Maar in 1967 komt het er toch van, wat een vreemde situatie oplevert. De sjah kroont namelijk zichzelf.

Sjah Mohammed Reza richt zijn blik op het Westen en versterkt de relaties met landen als de Verenigde Staten, Frankrijk en Israël. Hij erkent in 1950 als eerste islamitische leider de staat Israël en trekt de banden met dat land aan. Ook Nederland doet goede zaken met Iran, met bedrijven als Philips, DAF en Fokker. Met de VS heeft de sjah niet alleen handelsrelaties, maar ook goede militaire banden. Tegen de tijd van de Amerikaanse president Richard Nixon (1969-1974) is Iran de grootste wapenimporteur van de VS. 

Hoe sterk de band tussen de sjah en de VS is, blijkt in 1953. De Iraanse bevolking komt in opstand tegen het onderdrukkende bewind van de Sjah waardoor hij naar het buitenland moet vluchten. De Amerikaanse inlichtingendienst CIA komt hem te hulp. De Amerikanen helpen Reza opnieuw in het zadel door de regering van de democratisch gekozen premier Mossadegh omver te werpen. Hiermee stelt de VS de Westerse oliebelangen veilig, want Iran heeft grote olievoorraden.

Door steun van de VS en de Westerse wereld blijft de sjah jarenlang aan de macht in Iran. Totdat daar in 1979 verandering in komt. 1979 is het jaar van de Iraanse of Islamitische Revolutie. Het volk is ontevreden en keert zich tegen de sjah. Daar zijn verschillende redenen voor. Hoewel het economisch gezien goed gaat met het land, merkt de onderklasse daar niets van. Ook krijgt de sjah steeds meer dictatoriale trekken. Hij schaft het meerpartijenstelsel bijvoorbeeld af, alleen zijn eigen partij is nog toegestaan. Ook arresteert en executeert hij zijn tegenstanders. Bovendien is er nog een belangrijke reden, die de aanleiding is voor de protesten: de groeiende invloed van de grootmacht VS en het daarbij horende kapitalisme en Westerse normen en waarden.

Miljoenen Iraniërs gaan de straat op met één hoofdeis: de sjah moet weg. De demonstranten komen van alle delen van de samenleving: van de linkse partij Fedayin en de communistische partij Toedeh (die door de Sovjet-Unie gesteund wordt) tot onderdrukte minderheden en conservatieve islamitische geestelijken.

De protesten in Iran verergeren en de islamitische bevolking keert zich steeds meer tegen de sjah. Hij vlucht samen met zijn vrouw en kinderen het land uit. Kort daarna keert ayatollah Ruhollah Khomeini terug van zijn ballingschap, stort de regering in en nemen de geestelijken de leiding in het land over. 

Na de gijzeling voeren de Verenigde Staten de eerste sancties in onder president Carter, maar deze stoppen wanneer de gijzelaars zijn vrijgelaten. Zijn opvolger, president Ronald Reagan (1981-1989), voert opnieuw sancties in met als reden dat Iran terrorisme zou steunen. Later worden er vermoedens uitgesproken dat Iran massavernietigingswapens heeft. De VS roept andere landen op om alle investeringen in Iran stop te zetten.

Als de erg conservatieve Mahmoud Ahmedinejad president (2005-2013) is in Iran, is het Westen bang dat Iran kernwapens ontwikkelt. In 2006 volgen de Verenigde Naties met sancties, vanwege vermoedens van een Iraans uraniumverrijkingsprogramma. Verrijkt uranium kan worden gebruikt voor kernenergie, maar ook voor kernwapens. De VN wil Iran op deze manier onder druk zetten om dat stop te zetten. In de jaren daarna volgt de ene na de andere sanctie. Er komt onder andere een wapenembargo en Iraanse banken worden afgesloten van het internationale verkeer. In 2010 volgt ook de EU met een verbod op handel met de Iraanse olie- en gasindustrie en de Iraanse nucleaire industrie. Later worden ook financiële transacties verboden. Als gevolg van al deze sancties keldert de Iraanse munt (de rial) en raakt het land in een economisch isolement.

Omdat deze situatie alles behalve wenselijk is voor Iran, start de Iraanse president Hassan Rohani (2013-2021) onderhandelingen om een nucleaire deal te sluiten. Dat leidt op 14 juli 2015 tot een akkoord met Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Rusland en China. Daarin staat dat Iran stopt met de bouw van nucleaire installaties en het verrijken van uranium zal verminderen. Israël sluit zich er niet bij aan, omdat het land bang is dat Iran ondanks de afspraken toch kernwapens zal ontwikkelen die het voortbestaan van de staat Israël zullen bedreigen.

Omdat Iran zich aan de afspraken houdt, worden de sancties op de Iraanse financiële sector en olie en gas in 2016 stilgelegd. Wel blijven er beperkingen op het gebied van wapens en goederen en techniek die kunnen bijdragen aan het raketprogramma van Iran.

Als Donald Trump in 2017 president van de VS wordt, loopt de nucleaire deal met Iran gevaar. Trump vindt de deal die zijn voorganger Barack Obama (2009-2017) sloot een “rampzalig akkoord”. Hij wil extra eisen stellen, zoals het terugtrekken van de Iraanse troepen in Syrië, stoppen met steun aan Hezbollah en het ontmantelen van het Iraanse raketprogramma. Doet Iran dat niet, dan wil Trump opnieuw sancties tegen Iran instellen.