Wat is kapitalisme?

In een kapitalistisch systeem is winst maken met privébezit één van de belangrijkste kenmerken. Daarnaast is een belangrijke eigenschap dat de overheid zich zo weinig mogelijk bemoeit met de markt waarin het kapitaal zich bevindt. Mensen die geen kapitaal bezitten om winst te maken, zijn vaak werknemer. Zij werken voor kapitaalbezitters en krijgen daarvoor een salaris.

Het idee achter kapitalisme is dat elke burger de kans heeft kapitaal te bezitten en daarmee geld te verdienen. Die kans zou genoeg moeten zijn om burgers te motiveren hun eigen broek op te houden. En dat zou weer de economie draaiende houden.

Kapitalisme werkt meestal in een vrijemarkteconomie. In een vrijemarkteconomie worden de meeste beslissingen overgelaten aan de markt. Bedrijven en mensen beslissen zelf wat ze maken, kopen en verkopen. De prijzen worden bepaald door vraag en aanbod, en de overheid bemoeit zich zo weinig mogelijk met die markt. Zo bepaalt de overheid bijvoorbeeld niet de prijs van appels, of het uurtarief van een timmerman. Wel maakt het, in de meeste markteconomieën, wetten en regels waar jij en je winkel zich aan moeten houden. Denk bijvoorbeeld aan goede zorg voor je werknemers, verplichte vakantiedagen en dat je minstens het minimumloon moet betalen.

Belangrijk om te weten is dat Nederland wel een kapitalistische vrije markt kent, maar dat het ook een sociale economie is. Dat betekent dat de overheid bijvoorbeeld strenge regels heeft voor bedrijven met betrekking tot hun werknemers, en dat we in een verzorgingsstaat leven. Je betaalt meer belasting als je meer verdient, en die belasting wordt ondermeer uitgegeven aan sociale voorzieningen. De overheid bemoeit zich dus een beetje met de economie om te zorgen dat mensen in theorie worden beschermd tegen armoede, ziekte en ongelijkheid.

Het verkopen van producten of het aanbieden van diensten om geld te verdienen, gebeurt natuurlijk al eeuwen. Denk maar aan voedselmarkten of ambachtslieden. Een marktman verkoopt zijn appels zodat hij geld verdient waarmee hij brood kan kopen. Een timmervrouw maakt kasten zodat zij met haar verdiende geld een loodgieter kan betalen. In deze situatie blijft het geld in de economie (de markt) circuleren. Maar wanneer de marktman steeds meer appelboomgaarden opkoopt en werknemers te weinig betaalt om de appels te plukken, komt er veel geld in zijn zakken terecht. Als hij dat geld vervolgens investeert in appelsapmachines en die gaat verkopen om nóg meer te verdienen, en vervolgens de winst belegt op de beurs, dan wordt de markt een kapitalistische markt.

Het moment waarop kapitaalbezitters zoals de marktman besluiten dat ze vooral winst willen maken, is niet heel duidelijk terug te vinden in de geschiedenis. Waarschijnlijk ontstaat er na de middeleeuwen langzaam een samenleving die zich focust op winst. Ook de Industriële Revolutie werkt hieraan mee. Bedrijfseigenaren kunnen met de nieuwe machines veel produceren en hoeven daardoor minder personeel in te huren. 

Kapitaal en winst spelen dus een belangrijke rol in een kapitalistische samenleving. Als je veel kapitaal hebt, kun je in een kapitalistische samenleving veel winst maken en een goed leven leiden. Als je rijk bent, kun je makkelijker nóg rijker worden. Maar als je arm bent heb je geen geld om te investeren, en dan blijf je vaak arm. Zeker als je geen geld hebt om een studie te betalen. Het kapitalisme zou dan ook niet altijd even eerlijk uitpakken voor iedereen.

Daarnaast voelt het, omdat het kapitalisme werkt in de vrije markt, alsof je veel vrijheid hebt in dit economische systeem. Je hebt immers weinig bemoeienis van de overheid. Maar die vrijheid is vaak gebaseerd op hoeveel geld je bezit of verdient. Als je geen kapitaal bezit of geen goed betaalde baan hebt, moet je veel uren werken om rond te kunnen komen.

Ook is er in een samenleving die gebaseerd is op winst en groei, vaak weinig oog voor het milieu en voor mensen die het minder goed hebben. Winst maken gaat vaak ten koste van andere dingen, zoals meer salaris voor werknemers of zorgen dat de milieu-impact van een bedrijf kleiner wordt. Er wordt vooral gefocust op winst en groei, ten koste van andere belangrijke zaken.

Tot slot hebben in een kapitalistische samenleving mensen met veel kapitaal vaak veel macht. Zij hebben bijvoorbeeld meer toegang tot ministeries, landelijke politici of de premier. Het is voor nieuwe ondernemers moeilijk concurreren met grote bedrijven. Doordat er veel kapitaal bij bepaalde personen en organisaties is, liggen corruptie, omkoping en belangenverstrengeling ook op de loer: