Wat is Islamitische Staat (IS)?

Het begint in 1999 met de oprichting van de organisatie Jama’at al-Tawhid wa-l-Jihad van de Jordaanse Abu Musab al-Zarqawi. Uiteindelijk is uit die organisatie IS ontstaan.

Een belangrijke gebeurtenis daarbij is de Amerikaanse inval van Irak in 2003. De VS zegt dat de Irakese dictator Saddam Hoessein massavernietigingswapens bezit en banden heeft met de terroristische organisatie Al Qaida. Daar is overigens nooit bewijs van gevonden. Met de inval willen de Amerikanen het bestuur van Saddam Hoessein omverwerpen.

Een van de groepen die tegen de Amerikanen (en andere Westerse troepen) vecht, is de groep van al-Zarqawi. In 2004 sluit zijn organisatie zich aan bij Al Qaida en gaan ze verder als Al Qaida in Irak (AQI).

Door de komst van de Amerikanen en de arrestatie van Saddam Hoessein, verandert de machtsbalans in Irak. De Amerikanen verbieden de partij van Saddam Hoessein, de Ba’ath-partij. Leden van de partij en het Iraakse leger worden ontslagen. De mensen die onder Saddam Hoessein de macht hadden (veelal soennieten), verliezen nu hun positie. Veel sjiieten, die onderdrukt werden, krijgen juist meer macht. Dat alles zorgt voor grote onvrede onder sommige soennieten. Een deel van deze mannen sluit zich daarom aan bij Al Qaida in Irak.

De groep pleegt honderden aanslagen in Irak, waarbij duizenden doden vallen. Na de dood van hun leider al-Zarqawi (2006) ontstaat uit de restanten van de groep ‘Islamitische Staat in Irak’ (ISI). Deze groep staat vanaf 2010 onder leiding van Abu Bakr al-Baghdadi.

Wanneer de Amerikanen in 2011 vertrekken uit Irak en in Syrië een burgeroorlog uitbreekt, breidt ISI zich uit naar Syrië. De groep wordt al snel de sterkste van de vele groepen die meevechten in deze burgeroorlog. Hun nieuwe naam wordt ISIS (Islamitische Staat in Irak en Groot Syrië) in 2013. Een jaar later wordt het IS.

De naam zegt het al, maar IS wil een Islamitische Staat oprichten. Ze willen een kalifaat stichten met aan het hoofd een kalief. Dat is iemand die wordt gezien als een opvolger van de islamitische profeet Mohammed. IS neemt steeds meer gebied in om dichter bij dit doel te komen, in zowel in Syrië als Irak. In 2014 kroont de leider Abu Bakr al-Baghdadi zichzelf tot kalief in de grote moskee in de Iraakse stad Mosul en roept hij officieel het kalifaat uit. IS wil dit kalifaat verder uitbreiden.

IS hangt een extremistische versie van het soennisme aan. De groep beweert dat alleen hun zeer strenge versie van de islam de juiste is. In het kalifaat geldt een heel strenge interpretatie van de sharia, de islamitische wet. Iedereen moet zich daaraan houden. Wie dat niet doet, wordt als vijand gezien. Dat geldt niet alleen voor niet-moslims, maar ook voor moslims uit andere stromingen, zoals sjiieten.

IS gebruikt extreem geweld en terrorisme om zijn doelen te bereiken. IS'ers zetten wreedheid in om angst aan te jagen en mensen te laten gehoorzamen. Daarnaast gebruiken ze ook veel propaganda via sociale media om nieuwe strijders aan te trekken en hun boodschap te verspreiden.

IS pleegt bijvoorbeeld veel aanslagen op burgers in de regio, voert regelmatig executies en ontvoeringen uit, en martelt of doodt gevangenen. Veel cultureel erfgoed dat niet aansluit bij hun ideeën, wordt verwoest. Zoals de ruïnes van de Oud-Romeinse stad Palmyra in Syrië. Bovendien vervolgen en vermoorden ze tegenstanders, ongelovigen en religieuze groepen die niet in hun gedachtegoed passen. 

De Jezidi’s zijn een van die groepen. Jezidi’s zijn een religieuze minderheidsgroep in vooral Koerdisch gebied. IS pleegt een genocide tegen hen. Zo vallen IS’ers gemeenschappen binnen en nemen ze Jezidi-vrouwen mee om hen als slaaf te misbruiken. Veel van de mannen worden vermoord. 

Burgers in veroverde gebieden moeten zich aan strenge regels houden. Zo mag je geen kritiek uiten, moet je je houden aan veel religieuze verplichtingen, zijn openbare plekken gescheiden voor mannen en vrouwen, en zijn er strenge kledingvoorschriften. Houd je je niet aan de regels, dan staan je zware straffen te wachten. Onderwijs, werk en het dagelijks leven worden aangepast aan de ideeën van IS. Ook vinden er regelmatig gedwongen huwelijken plaats. Vooral vrouwen worden hard geraakt: zij krijgen te maken met extra strenge regels en verliezen veel van hun vrijheid. Wie probeert te ontsnappen, loopt groot gevaar. 

Niet alleen in het Midden-Oosten, maar ook op andere plekken in de wereld pleegt IS aanslagen. Tijdens de strijd tegen IS pleegt de groep bijvoorbeeld ook meerdere aanslagen in Europa. Zoals in 2015 in Parijs, waarbij 130 mensen omkomen. En in 2016 slaan aanhangers van IS toe op het vliegveld Zaventem in Brussel en in een metro, wat leidt tot 35 doden.

Veel motieven kunnen daarbij een rol in spelen. Soms gaat het bijvoorbeeld om wraak. Bijvoorbeeld vanwege militaire acties tegen IS of omdat de islam volgens IS wordt beledigd. Daarnaast kan het ook de tegenstanders van IS verzwakken en voor nieuwe aanhangers zorgen door de media-aandacht.

Ook hoopt IS waarschijnlijk dat de aanslagen een anti-moslim-gevoel aanwakkeren. In de gedachten van IS: als een bevolking ineens alle moslims gaat wantrouwen, gaan die moslims zich misschien wel aansluiten bij IS. 

Vanaf het uitroepen van het kalifaat in 2014 is er veel verzet tegen IS. Koerdische strijders, het Iraakse leger en internationale coalities (zoals de VS en bondgenoten) vechten tegen de groepering. IS slaat hard terug. Na bombardementen van de Amerikanen onthoofden IS-strijders bijvoorbeeld Westerse journalisten en hulpverleners die ze al eerder hadden ontvoerd. In 2019 wordt het kalifaat verslagen. Veel IS-aanhangers worden gevangengenomen. 

Tienduizenden IS'ers zitten nog steeds gevangen in opvangkampen en gevangenissen, onder andere in het noordoosten van Syrië. Vaak bewaken Koerdische troepen deze kampen. De Koerden vragen al jaren of andere landen hun eigen IS-aanhangers kunnen terugnemen en berechten. Maar veel landen doen dat nauwelijks vanwege veiligheidsrisico’s en ingewikkelde rechtszaken. Ondertussen komt de bewaking van de gevangen IS'ers nog verder onder druk te staan door strijd tussen de Koerden en het Syrische leger. Een deel van de gevangenen is daarom door de Amerikanen naar Irak verplaatst.

IS heeft geen eigen grondgebied meer, maar de organisatie is nog steeds actief en pleegt nog steeds aanslagen wereldwijd. IS is uitgegroeid tot een internationaal netwerk met afdelingen in veel verschillende landen, zoals Egypte, Libië en Afghanistan. Zo pleegt de aftakking ISIS-K uit Afghanistan in 2024 een aanslag op de Russische concertzaal Crocus City Hall, dichtbij Moskou. Zeker 144 mensen komen daarbij om het leven.  
Ook in West-Afrika en Mozambique zijn jihadistische groepen actief die zeggen dat ze verbonden zijn aan IS, zonder dat ze per se vanuit de IS-leiding in het Midden-Oosten worden aangestuurd. 

De droom van een eigen gebied, een kalifaat, leeft ook nog steeds onder IS-aanhangers. Maar zoiets kan eigenlijk alleen ontstaan op een plek waar er een machtsvacuüm is, waar chaos heerst. Chaos die je natuurlijk zelf kan helpen ontstaan, bijvoorbeeld door aanslagen te plegen.

Wel heeft IS ontdekt dat een eigen staat je ook kwetsbaar maakt: je vijanden weten precies waar je bent. Dat was ook de reden waarom al-Qaida het uitroepen van zo’n staat niet zomaar wilde doen: je wordt kwetsbaar voor aanvallen van buiten. 

Dus of er ooit een einde komt aan IS? Het zou kunnen. Maar het zou ook goed kunnen dat ze weer meer invloed krijgen of dat er nieuwe afsplitsingen komen. Islamitisch extremisme, met welke naam dan ook, is niet zomaar weg. 

Dit artikel is inhoudelijk gecheckt door dr. Joas Wagemakers, universitair hoofddocent Islam en Arabisch aan de Universiteit Utrecht en directeur van de Netherlands Interuniversity School for Islamic Studies (NISIS).