Waarom hebben we achternamen?

Aan het begin van de middeleeuwen is één naam vaak genoeg. In een klein dorp weet iedereen meestal wel over welke Simon je het hebt. Maar wanneer dorpen en steden in verschillende Europese landen groeien, wordt dat lastiger. Mensen krijgen daarom een extra toevoeging aan hun naam, om duidelijk te maken wie ze zijn. Zo heb je Simon de Jager, vanwege zijn beroep. Ravi van Dijk, omdat zijn familie bij een dijk woont. En Jan Janszoon: Jan, de zoon van Jan. Sommige van die toevoegingen groeien uit tot familienamen, die ouders aan hun kinderen doorgeven. Ze kunnen verwijzen naar een beroep, woonplaats, vader of uiterlijk kenmerk. Maar een vaste achternaam is nog lange tijd niet vanzelfsprekend. 

In Nederland verandert dat in 1811. Ons land staat dan onder Frans bestuur en de burgerlijke stand wordt ingevoerd. Daarin wil de overheid bijhouden wie er wanneer wordt geboren, trouwt en overlijdt. Wie nog geen vaste familienaam heeft, moet er een nemen en officieel laten vastleggen. Dat gebeurt onder het bestuur van Napoleon. 

Maar achternamen vertellen ook een ander verhaal. Onder andere in Suriname hebben tot slaaf gemaakte mensen vaak alleen een voornaam. Na de afschaffing van de slavernij in 1863 krijgen ruim 34.000 voormalige tot slaaf gemaakten een familienaam toegewezen. Die namen zijn dus niet altijd zelf gekozen. Sommige achternamen verwijzen naar plantages of Nederlandse plaatsen, terwijl andere zijn omgedraaid. Madretsma is bijvoorbeeld Amsterdam achterstevoren. Zo vertellen achternamen ook over het slavernijverleden. 

En misschien ken je mensen met een hele gekke achternaam, zoals 'Poepjes'. Het verhaal gaat dat mensen die expres kozen om  Napoleon te pesten. Dat klopt niet helemaal. Veel van die namen bestonden al vóór 1811 en werden toen officieel vastgelegd. Zo werd iets wat ooit begon als een manier om onderscheid te maken tussen verschillende Simons uiteindelijk een vast onderdeel van je identiteit. 

Onze achternamen zijn niet het enige waar Napoleon invloed op heeft gehad. Wil je weten wat er nog meer onder zijn bestuur is ingevoerd in Nederland? Bekijk dan dit artikel over Napoleon.