Wat is de Nederlandse identiteit?
Wat is de Nederlandse identiteit?
Laatste update: 16-02-2026
Je hoort media of politici er misschien weleens over praten: nationale identiteit. Om de zoveel jaar krijgt het begrip weer volop aandacht. Soms tijdens verkiezingen, soms tijdens nationale feestdagen zoals Sinterklaas of Koningsdag. Of bijvoorbeeld op momenten wanneer er weer eens een nieuw rapport over Nederland verschijnt. In dit artikel lees je wat nationale identiteit precies is en of dé Nederlandse identiteit bestaat.
Redacteur: Hylkje Kroon
Wat is nationale identiteit?
Met nationale identiteit wordt de collectieve verbondenheid bedoelt die mensen voelen omdat ze in een bepaald land of natie wonen. Of simpeler gezegd; de verbondenheid die mensen met elkaar voelen omdat ze in een bepaald land of natie wonen. Dat gevoel wordt vaak gebaseerd op dingen zoals dezelfde taal spreken, tradities beoefenen, een gedeelde geschiedenis hebben, op een bepaalde plek geboren zijn, of aan dezelfde normen en waarden hechten. Ook nationale symbolen zoals vlaggen, standbeelden, speciale dagen en liedjes dragen bij aan dat gevoel van met elkaar verbonden zijn:
Het begrip krijgt echter vaak kritiek. Het kan namelijk ook betekenen dat sommige mensen juist niét bij een land horen. Bijvoorbeeld omdat ze er niet geboren zijn of van huis uit andere gewoontes meekrijgen. Een ander kritiekpunt is dat je met het begrip het idee wekt dat er in een land één groep dezelfde mensen met dezelfde cultuur en gewoontes woont.
Habtamu de Hoop zou volgens Johan Derksen geen Fries zijn
Het is belangrijk te onthouden dat nationale identiteit volgens veel theorieën iets is dat constant verandert. Het is bedacht en vormgegeven zodat we dat gevoel van verbondenheid ervaren. Dat het verandert zal dan ook altijd zo blijven. Onder meer door migratie, globalisering, massamedia, en politieke keuzes. Als je kijkt naar de geschiedenis van de Nederlandse identiteit, is dat veranderen precies wat je ziet gebeuren.
Nationale identiteit is echt zo’n begrip waar veel geleerden en wetenschappers zich de afgelopen eeuwen mee bezig hebben gehouden. Een bekende deskundige op dit gebied is bijvoorbeeld Anthony Smith. Volgens hem is nationale identiteit iets dat altijd verandert. Een andere geleerde is Benedict Anderson. Hij zegt dat mensen leven in gemeenschappen die ze zelf hebben bedacht. Ze kennen elkaar immers helemaal niet. Maar ze voelen zich wel verbonden doordat ze dezelfde cultuur, taal, geschiedenis en verhalen delen.
Wat is Nederlandse identiteit?
Over de Nederlandse identiteit werd misschien wel het meest gesproken in 2007. Dat was het jaar dat prinses Maxima een uitspraak deed waar heel het land over viel. “De Nederlander bestaat niet!”, zei ze tijdens haar beroemde en beruchte toespraak bij de presentatie van een rapport over de identiteit van Nederland. Het land was in rep en roer. Mensen waren stomverbaasd dat hun aanstaande koningin zoiets kon te zeggen. Maar Maxima wilde juist de Nederlandse “veelzijdigheid” prijzen: van Limburg tot Friesland, van “grote ramen zonder gordijnen” tot “nuchterheid en beheersing”.
“Maar 'de' Nederlandse identiteit? Nee, die heb ik niet gevonden. Nederland is: grote ramen zonder gordijnen, zodat iedereen goed naar binnen kan kijken. Maar ook: hechten aan privacy en gezelligheid. Nederland is: één koekje bij de thee. Maar ook: enorme gastvrijheid en warmte. Nederland is: nuchterheid en beheersing. Pragmatisme. Maar ook: samen intense emoties beleven. Nederland is veel te veelzijdig om in één cliché te vatten. 'De' Nederlander bestaat niet.” - Máxima, 2007
In de documentaire Máxima, portret van een prinses blikt prinses Máxima terug op haar uitspraak en de ophef die ontstond. Bekijk de hele video hier.
Want wat is precies de Nederlandse identiteit? Of wat is typisch Nederlands? Wat voor de één vanzelfsprekend bij de Nederlandse cultuur hoort, kan voor de ander iets heel anders zijn. Misschien is jouw verjaardag niet compleet zonder kaas en worst, maar wil de ander liever oranjekoek. Toch vindt een groot deel van de Nederlanders dat, ondanks al onze verschillen, de Nederlandse identiteit bestaat (1.).
Eensgezindheid onder Nederlanders
Als we praten over de Nederlandse identiteit, is het belangrijk om ook te kijken naar minderheden. Niet iedereen in Nederland herkent zich in wat vaak ‘typisch Nederlands’ wordt genoemd. Mensen met een migratieachtergrond voelen zich soms Nederlands, maar ook verbonden met een andere cultuur of familiegeschiedenis. Dit kan ook gelden voor autochtone Nederlanders. Zo voelen veel Friezen zich op de eerste plek Fries, Limburgers zich Limburger, of Marokkaanse Nederlanders zich Marokkaan. Het laat zien dat je meerdere identiteiten tegelijk kan hebben.
Om een beetje achtergrond te geven over het gevoel van die Nederlandse identiteit, duiken we kort de geschiedenis in. Want geschiedenis en identiteit zijn sterk met elkaar verbonden; we kijken vaak naar het verleden om uit te leggen wie we zijn (2). Maar die geschiedenis, dat is precies waar het ingewikkeld wordt.
Wanneer is de Nederlandse identiteit ontstaan?
Vaak spreken we over het begin van nationale identiteit wanneer in de 19e eeuw in Europa het nationalisme op komt. Deze ideologie zorgt ervoor dat mensen zich gaan voelen als onderdeel van één land of volk. Ook in Nederland gebeurt dat. Schrijvers en kunstenaars vertellen romantische verhalen over het verleden en geweldige geschiedenishelden. Door de opkomst van massamedia krijgt iedereen die vaderlandse verhalen te horen. Het gevoel van saamhorigheid is sterk. Maar om te zeggen dat de nationale identiteit door die verhalen en het nationalisme de 19e eeuw ontstaat, is te makkelijk. Die ‘typische Nederlandse eigenschappen’ die in de verhalen staan, komen natuurlijk ergens vandaan. En dat ergens begint vóór de 19e eeuw.
Maar waar is dat ergens dan? Sinds wanneer is Nederland het Nederland van nu? In andere woorden; sinds wanneer kunnen we over Nederland spreken? Om een paar voorbeelden te noemen…
Is dat sinds de Bataven op dit grondgebied wonen? Of sinds 1588, toen de Nederlandse gewesten besloten samen verder te gaan als Republiek? Of 1815? Toen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd uitgeroepen? Aan de andere kant, pas sinds 1839 zijn de Nederlandse grenzen van nu zoals ze nu zijn…
Het is, zoals je leest, niet makkelijk om het beginpunt van het huidige Nederland aan te duiden. En daarmee dus ook het begin, of de oorsprong, van de Nederlandse identiteit. Wel zijn er belangrijke gebeurtenissen die Nederland hebben gemaakt tot hoe het nu is.
Belangrijke gebeurtenissen voor het moderne Nederland
Gebeurtenissen die vaak worden genoemd zijn bijvoorbeeld de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). De inwoners van het Nederlandse grondgebied willen niet leven onder de heerschappij van de katholieke Spaanse koning. Ze wilden zelfbeschikking en tolerantie voor andere godsdiensten (twee dingen die we tegenwoordig ‘typisch Nederlands’ noemen. Ook de Gouden Eeuw is een belangrijk moment. De handelsmentaliteit die we ontwikkelen zit volgens velen sindsdien in ons bloed. En de zeevaarders die de wereldzeeën over zeilen laten zien dat we avontuurlijk en vindingrijk zijn. En, meer recentelijk, heeft de Gouden Eeuw ons ook laten nadenken over ons koloniale verleden en grote bijdrage aan slavernij.
Ook tijdens oorlog groeit het gevoel van nationale identiteit. Oorlog en conflict zorgen voor een sterk wij-tegen-zijgevoel (5). Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer Napoleon over ons land regeert. In die periode wordt ontzettend veel verzetsliteratuur geschreven waarin de Nederlandse identiteit wordt verheerlijkt. De angst dat we door Napoleon onze cultuur en taal vergeten, is groot. Onder andere omdat voor veel belangrijke instellingen Frans als verplichte taal wordt ingesteld. En Nederlanders zijn, mede door die Gouden Eeuw, een trots volkje (6). Daarom klimmen schrijvers in de pen om de Nederlandse cultuur op papier te zetten en te voorkomen dat we ons niet zomaar overgeven aan de Franse overheersing en cultuur.
De Fransen brachten veel gebruiken naar Nederland die we nu nog steeds kennen en soms zelfs typisch Nederlands vinden.
Wanneer Napoleon verslagen is, wordt het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden uitgeroepen. Het mengelmoesje van verschillende provincies wordt één, en het land wordt vanuit een centrale plek bestuurd. “Oranje boven!”, roept Willem I wanneer hij vorst van het nieuwe Nederland wordt. Onder de nieuwe koning wordt het land een onafhankelijk koninkrijk. Er ontstaat een gevoel van saamhorigheid, maar er blijven wel grote regionale verschillen (WRR 2007). Al die verschillen leiden er uiteindelijk toe dat België zich afsplits van het koninkrijk. Vanaf dan zijn de Nederlandse grenzen zoals ze nu zijn.
Aan het einde van die onrustige 19e eeuw begint in Nederland vervolgens de verzuiling. Die verzuiling verdeelt de samenleving in verschillende groepen. Iedere burger hoort bij een groepje en leeft vooral binnen diens eigen kring. Het drukt tot ver in de 20e eeuw een grote stempel op de Nederlandse samenleving:
Tijdens de verzuiling leefden verschillende bevolkingsgroepen strikt gescheiden. Ze gingen naar hun eigen school, bakker en slager. Ze kwamen bijna nooit met elkaar in contact en leefden hun eigen bubbel.
Maar ook verder verloopt de 20e eeuw niet zonder slag of stoot voor de Nederlandse bevolking. Er vinden twee wereldoorlogen plaats, er is een gigantische economische crisis, en we voeren oorlog en conflict in koloniale gebieden.
Gelukkig gebeuren er ook goede dingen voor de samenleving. Zo komt er kiesrecht voor iedereen, ontzuilt het land, krijgt de verzorgingsstaat vorm en uiteindelijk groeit Nederland uit tot het Nederland dat jij en ik nu kennen. De Nederlandse identiteit is dus ontstaan uit allerlei gebeurtenissen uit het verleden. En daardoor dus voortdurend in verandering.
Zoals je hebt gelezen blijven nationale identiteiten zich dus ontwikkelen. Het Nederland van nu is niet meer het Nederland van 50 jaar terug. Naties en culturen veranderen door politieke keuzes, massamedia en immigratie. Maar óók doordat we zelf meer zijn gaan reizen en migreren (7). Dit allemaal heeft invloed op de bevolkingssamenstelling, maar ook bijvoorbeeld ook op het straatbeeld, onze eetgewoontes, taalgebruik en kijk op geschiedenis. De Nederlandse identiteit is dus niet een pakket van eigenschappen waar iedere Nederlander zich in herkent. Wel is het een verzameling ideeën, verhalen, waarden en gewoontes die voortdurend verandert.
Raven Dorst vraagt aan deskundige Herman Pleij waar het met de Nederlandse identiteit heen gaat en of we bang moeten zijn dat we deze identiteit kwijtraken.
Dit artikel is onafhankelijk gecheckt door Lotte Jensen, neerlandicus en hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis.
In het kort
Nationale identiteit gaat over het gevoel dat je bij een land hoort. Dat gevoel wordt vaak gebaseerd op dingen zoals taal, tradities, geschiedenis, of normen en waarden.
Nationale identiteit is volgens veel theorieën iets dat constant verandert. Het is bedacht en vormgegeven zodat we dat gevoel van verbondenheid ervaren. Dat het verandert zal dan ook altijd zo blijven.
Wat voor de één vanzelfsprekend bij de Nederlandse cultuur hoort, kan voor de ander iets heel anders zijn.
Er zijn verschillende belangrijke gebeurtenissen die Nederland hebben gemaakt tot hoe het nu is. Denk bijvoorbeeld aan de Gouden Eeuw, de Tachtig Jarige Oorlog, de Opstand, Napoleon en de Verzuiling.
Naties en culturen veranderen door politieke keuzes, massamedia en immigratie. Maar óók doordat we zelf meer zijn gaan reizen en migreren.
Geraadpleegde bronnen
En je weet het!
Anderen het laten weten?
