Wanneer heb je een persoonlijkheidsstoornis?

Je persoonlijkheid is hoe jij in elkaar zit. Je kan bijvoorbeeld rustig of druk zijn, voorzichtig of spontaan, gevoelig of juist niet zo snel geraakt. Het beïnvloedt onder andere je gedachten, gevoelens en gedrag. Bij een persoonlijkheidsstoornis komen bepaalde gedachten, gevoelens en bepaald gedrag steeds terug en zitten ze je in de weg. Dit worden vaak 'patronen' genoemd. Je denkt bijvoorbeeld dat niemand te vertrouwen is, waardoor je mensen vermijdt. Of je bent zo bang dat iedereen je verlaat, dat je je aan anderen vastklampt. 

Die patronen ontwikkelen zich al in je tienerjaren of jongvolwassenheid en zijn lang aanwezig. Ze zijn zo sterk en moeilijk te veranderen dat je er op veel plekken in je leven door vastloopt, zoals op je studie, werk en in sociale relaties. Je ervaart problemen met jezelf. Bijvoorbeeld door een verstoord zelfbeeld of omdat je het moeilijk vindt om met je emoties om te gaan. En er ontstaan problemen in contact met anderen. Je voelt je bijvoorbeeld niet verbonden met anderen of je snapt niet goed welk effect jouw gedrag heeft op een ander. Voor de diagnose wordt er ook gekeken of de problemen niet te verklaren zijn door een andere aandoening, zoals hersenletsel of een depressie. 

Welke hardnekkige patronen er precies spelen, verschilt per persoon. Persoonlijkheidsstoornissen worden traditioneel verdeeld in drie groepen: cluster A, B en C. 

Cluster A wordt ook wel het 'vreemde' of 'eigenaardige' cluster genoemd. Dit komt omdat je bij de persoonlijkheidsstoornissen die hieronder vallen vaak ziet dat mensen afstand houden tot andere mensen en daardoor weinig contact met mensen hebben. Ze zoeken dan ook niet zo snel hulp. Daarnaast ervaren of doen ze soms dingen die anderen raar of ongewoon vinden. Onder dit cluster vallen de paranoïde, schizoïde en schizotypische persoonlijkheidsstoornis.

Cluster B staat bekend als het 'emotionele' of 'dramatische' cluster. Je emoties kunnen namelijk erg intens zijn en je vindt het moeilijk om daar goed mee om te gaan. Daardoor kan je heel heftig of impulsief reageren. Hoe dat eruitziet, verschilt sterk per type persoonlijkheidsstoornis. Bij cluster B horen de antisociale, narcistische, histrionische en borderline persoonlijkheidsstoornis. In de volgende video vertelt Ro over borderline en hoe emoties daarbij alle kanten op kunnen schieten:

Cluster C gaat vaak om angst en onzekerheid. Daarom wordt het ook wel het 'angstige' of 'geremde' cluster genoemd. Je bent bijvoorbeeld zo bang om bekritiseerd te worden, dat je veel situaties gaat vermijden, niets meer alleen durft te doen of heel sterk vasthoudt aan bepaalde regels. Onder dit cluster vallen de vermijdende, afhankelijke en dwangmatige persoonlijkheidsstoornis.

In de praktijk zijn de grenzen tussen deze persoonlijkheidsstoornissen niet zo strak. Zo kan je kenmerken van verschillende types hebben en past niet iedereen netjes in een hokje. Daarom kan je ook de diagnose krijgen zonder dat 1 van deze 10 precies bij je past en bestaan er ook alternatieve modellen om te kijken naar persoonlijkheidsstoornissen. 

Een persoonlijkheidsstoornis heeft niet één duidelijke oorzaak. Het gaat meestal om een combinatie van dingen, zoals erfelijke aanleg en wat je hebt meegemaakt in je leven. Traumatische ervaringen kunnen bijvoorbeeld een rol spelen. Zoals seksueel misbruik of gepest worden. Maar je kan ook aan subtielere dingen denken. Bijvoorbeeld als je ouders altijd hele hoge eisen aan je stelden, als je je gevoelens niet mocht uiten of als iedereen je altijd in de steek liet. Je past je gevoelens, gedachten en gedrag aan dat soort ervaringen aan, zodat je beter met de situatie om kan gaan. Maar deze patronen kunnen je later in de weg gaan zitten en zich ontwikkelen tot een persoonlijkheidsstoornis.

Een persoonlijkheidsstoornis heb je voor lange tijd. Toch betekent dat niet dat je er altijd evenveel last van hebt. Soms gaat het een tijd minder goed, terwijl je in een andere fase van je leven juist beter in je vel zit. Hoeveel last je van je klachten hebt, hangt verder ook af van hoe je leeft, de mensen om je heen en de hulp die je krijgt.

Je kan zelf een aantal dingen doen om je beter te voelen. Zoals voldoende slapen, gezond eten, genoeg bewegen en een vast ritme. Het helpt ook om te herkennen wanneer het minder goed met je gaat. In een signaleringsplan kan je vastleggen op welke signalen jij of je omgeving kunnen letten en wat je dan het beste kan doen. 

Daarnaast kan je hulp krijgen van een professional. Door een behandeling kan je bijvoorbeeld beter leren omgaan met patronen waar je steeds in vastloopt. Klachten kunnen daardoor flink verminderen. Naar schatting voldoet een derde van de mensen die een behandeling volgt uiteindelijk niet meer (volledig) aan de diagnose.