Hoe is de Elfstedentocht ontstaan?
Hoe is de Elfstedentocht ontstaan?
Laatste update: 08-01-2026
Als het kwik amper een week onder nul is en de eerste waaghalzen de ijzers onderbinden om op nog twijfelachtig natuurijs te schaatsen, dan valt het woord al: Elfstedentocht. De toertocht en wedstrijd zet het hele land op z’n kop. Als-ie gereden wordt tenminste, want dat komt maar zelden voor. In dit artikel ontdek je meer over de geschiedenis van de Elfstedentocht.
Redacteur: Eva Munnik
Wat is de Elfstedentocht?
De Elfstedentocht is een wedstrijd en toertocht over natuurijs. De route van 200 kilometer loopt langs de 11 Friese plaatsen die ooit stadsrechten kregen: Leeuwarden, Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum. De start en finish is in Leeuwarden. Bij elke stad zijn controleposten waar deelnemers hun kaart moeten laten stempelen. Ook zijn er geheime controleposten om valsspelen te voorkomen.
Deelnemers moeten het hele traject schaatsen, maar op sommige stukken – waar echt niet geschaatst kan worden – mogen ze 'klunen': lopen op schaatsen. Toertochtdeelnemers krijgen het Elfstedenkruisje als ze vóór middernacht finishen en de tijd van de winnaar niet met meer dan 20% overschrijden. Ook zijn er medailles en zilveren prijzen te winnen.
Winnaar Henk Angenent wordt feestelijk onthaald tijdens de huldiging in zijn woonplaats Alphen aan den Rijn.
Er moest vaak geloot worden om te kijken wie er mee mocht doen. De emoties bij schaatsliefhebbers die buiten de boot vielen, liepen soms hoog op.
Hoe wordt de Elfstedentocht een traditie?
Nederland heeft een schaatscultuur zoals geen enkel ander land ter wereld. "Als het gaat vriezen, ontdooien de Hollanders," luidt het gezegde. Van oudsher gebruiken Nederlanders in de winter de sloten en plassen van ons waterrijke land om lange afstanden af te leggen. Met name in een tijd dat er amper wegen zijn en sommigen zich geen paard kunnen veroorloven, is de schaats een ideale vervoersmethode.
Maar het is niet alleen nuttig, het levert ook pret op. Hoe populair schaatsen is, blijkt uit een gemeentelijke verordening uit 1490. Gouda verbiedt inwoners om de straten bij vorst onder water te zetten. Blijkbaar doen de Gouwenaars dat om van hun stad één grote ijsbaan te maken.
Hendrick Avercamp, IJsvermaak bij een stad, gemaakt rond 1620.
Honderden jaren geleden schaatsen de eerste ijsliefhebbers naar alle Friese steden. In de winter van 1890 op 1891 wordt het een ware rage om deze prestatie te leveren. Het is een erg strenge winter en maandenlang zijn alle sloten en meertjes in Nederland bevroren. Honderden ijsliefhebbers uit het hele land binden de ijzers onder om van Friese stad naar Friese stad te rijden. Stempelposten zijn er niet, maar het bewijs komt van handtekeningen van herbergiers langs de route.
Helemaal rechts Pim Mulier, op een ijsbaan in Den Haag in 1937.
Ook sportpromotor Pim Mulier voltooit de tocht. Hij wordt als grondlegger van de Elfstedentocht gezien. Hij zet de Friesche IJsbond aan tot het houden van het eerste officiële evenement. In 1909 staan 23 schaatsers in hun zondagse kleren aan de start om de Elfstedentocht te rijden. Slechts 9 van hen halen de finish.
De IJsbond wil het daarbij laten, maar Mindert Hepkema, jurist uit Leeuwarden, is het daar niet mee eens. Tot zijn grote frustratie heeft hij zelf deelname aan de Elfstedentocht gemist. Samen met een aantal enthousiaste Friezen richt hij in januari 1909 de Vereniging de Friesche Elf Steden op. In 1912 organiseren zij de tweede Elfstedentocht.
Eerste filmbeelden van een Elfstedentocht.
Wanneer zijn er Elfstedentochten geweest?
Sinds 1909 is de Elfstedentocht slechts 15 keer gereden. Bijzonder zijn de twee tochten die in de Tweede Wereldoorlog worden gereden. De Duitse bezetters geven toestemming om het evenement te houden. Op 6 februari 1941 wordt deelnemers op het hart gedrukt om het evenement niet te gebruiken voor protest tegen de bezetters. Bij de tocht in 1942 mag van de Duitsers de finish niet zo heten omdat dat een Engels woord is en de Engelsen zijn de vijand. Daarom staat er ‘eindcontrole’ op het spandoek bij de finish.
De beroemdste Elfstedentocht is die van 1963, beter bekend als 'de hel van '63'. Deze 12e tocht is de zwaarste ooit vanwege de extreme weersomstandigheden. Bij de start vriest het 18 graden, een noordoostenwind steekt op en de gevoelstemperatuur is enorm laag. Ook sneeuwt het en zit het ijs vol scheuren en bobbels.
Reinier Paping doorstaat dit alles en wint met een tijd van 10 uur en 59 minuten. Ondertussen worden de weersomstandigheden voor de rest van de deelnemers steeds slechter. Slechts 69 van de 9294 toertochters weten onder deze Siberische omstandigheden het Elfstedenkruisje te halen.
"Tegenwind vanaf Stavoren, dat was niet best." De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.
Na de tocht in 1963 wordt er 22 jaar lang geen Elfstedentocht gereden. De winters zijn zacht en op het moment dat het wel koud genoeg is – zoals in de winter van 1979 – gooit hevige sneeuwval roet in het eten.
Na deze lange pauze kan de Elfstedentocht in 1985 en 1986 twee keer achter elkaar gereden worden. Beide jaren wint veehouder Evert van Benthem. In 1985 sprint hij zelfs met een kapotte schaats als eerste over de finish. De boer uit Overijssel is op slag een bekende Nederlander, want dit keer heeft het hele land de tocht op televisie kunnen volgen, in kleur nog wel. Overigens wint hij beide keren zonder volledige stempelkaart, maar bij hem knijpt de organisatie – in tegenstelling tot later bij Piet Kleine in 1997 – een oogje toe.
"Ik had nog nooit wat groots gewonnen."
Jikke Gaastra uit Leeuwarden schaatst in 1912 als eerste vrouw de Elfstedentocht. In de jaren 40 doet Sjoerdje Faber herhaaldelijk het verzoek om aan de wedstrijd mee te mogen doen, maar dat wordt steeds geweigerd. Al zijn vrouwen er niet minder competitief om. In 1942 verslaat de 21-jarige Antje Schaap bijna alle toertochters, inclusief de mannen, en eindigt sneller dan honderden wedstrijdschaatsers die eerder gestart zijn. Sinds 1985 mogen vrouwen ook aan de wedstrijd meedoen.
"Ik weet niet wat me overkomt! Fantastisch"
In 1986 doet in het diepste geheim ook kroonprins Willem-Alexander mee, onder de schuilnaam W.A. van Buren. De 18-jarige heeft een weddenschap met een vriend afgesloten dat hij de tocht kan uitrijden. Pas tijdens het evenement wordt bekend dat de kroonprins meeschaatst. Na afloop valt Willem-Alexander uitgeput in de armen van zijn trotse ouders, die hem opwachten bij de eindstreep.
De laatste Elfstedentocht was in 1997. Het is altijd van tevoren weer even spannend of het doorgaat. De route bestaat uit 22 rayons en elk gebiedje heeft een rayonhoofd die over de doorgang van dat deel gaat. Als er een goede ijslaag ligt, komen de hoofden bij elkaar om de kwaliteit van het ijs te bespreken. In 1997 spreekt voorzitter Henk Kroes van de Vereniging de Friesche Elf Steden na afloop van zo’n overleg de inmiddels legendarische woorden “it giet oan” om in het Fries aan te geven dat de tocht gereden kan worden.
IJsmeester Kroes spreekt de beroemde woorden.
De postbode Piet Kleine finisht dat jaar als vijfde maar heeft een stempelpost gemist. Televisiecamera’s leggen vast hoe hij de post in Hindeloopen voorbij schaatst: hij was er dus wel. Toch wordt hij gediskwalificeerd. Spruitjesteler Henk Angenent wint die Elfstedentocht, de laatste tot nu toe.
In 1997 eindigt de zwangere Klasina Seinstra als eerste vrouw, maar bij de finish is er geen krans voor haar. De winnaar bij de mannen, Henk Angenent, redt de situatie door zijn krans met Seinstra te delen. Als er weer een tocht komt, zal er een aparte wedstrijd voor vrouwen zijn met een officiële winnares. En een eigen krans natuurlijk.
Een krans voor winnares Klasina Seinstra.
Kan je valsspelen bij de Elfstedentocht?
Er is op grote schaal een 'scheve schaats' gereden door deelnemers. In 1947 moeten de eerste vier binnengekomen rijders hun prijs zelfs afstaan, omdat ze hulp hebben gekregen van het publiek. Niet alleen dit viertal overtreedt tijdens deze tocht de regels: 20% van de deelnemers blijkt valsgespeeld te hebben. Schaatsers hebben stukken per fiets of taxi afgelegd of ze hebben de wind voor zich laten vangen door frisse schaatsers die helemaal niet meededen aan de tocht.
Eerst wordt Joop Bosman bij die tocht gehuldigd als winnaar, maar de Vereniging de Friesche Elf Steden draait dit maanden later terug. Bosman blijkt door een stel dorpelingen met een handkar langs een moeilijk begaanbare kluunplaats te zijn gereden. En ergens anders is de automonteur gedragen. Jan van der Hoorn uit Ter Aar krijgt de eerste prijs. De uit het klassement geschrapte rijders zijn verbolgen over deze beslissing, die tot op de dag van vandaag omstreden is.
"We leken wel misdadigers." De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.
In 1963 zouden schaatsers doping gebruikt hebben. In Andere Tijden Sport vertelt oud-rijder Jeen van den Berg – die als derde eindigde bij die tocht – dat mede-schaatser Anton Verhoeven hem "spul waar hij weer fit van werd" aanbood.
Verder rijden er bij elke tocht schaatsers zonder startbewijs mee. De organisatie controleert streng op deze zwartrijders maar toch glippen er bij elke editie wel een paar door. Bij de laatste Elfstedentocht in 1997 rijden enorm veel schaatsers illegaal mee, naar schatting wel 30%. Zelfs de laatste deelnemer, die net voor middernacht binnenkomt en door voorzitter Kroes van de Vereniging de Friesche Elf Steden wordt opgevangen bij de finish, blijkt later geen startbewijs te hebben.
Zwartrijder Henk: "Ik deed net alsof ik ging stempelen."
Wat is Elfstedenkoorts?
Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft Elfstedentochtkoorts als "hevig gevoel van onrust en opwinding dat over Nederland komt wanneer een vorstperiode enkele dagen aanhoudt en het ijs goed genoeg dreigt te gaan worden voor het houden van een Elfstedentocht."
Waarom zijn wij bijna allemaal, schaatsers of niet, Fries of Limburger, zo bevattelijk voor het Elfstedenvirus? De verklaring ligt waarschijnlijk in het oer-Hollandse van de sport, de inspanning in hevige weersomstandigheden, ontberingen en kou. En ook de saamhorigheid. Zo besluiten vijf wedstrijdschaatsers in 1956 om allemaal tegelijkertijd over de finish te gaan. Ze hebben urenlang samen gereden in het barre weer en willen nu niet tegen elkaar sprinten.
Het heroïsche, het sportieve, het typisch Nederlandse schaatsen. Het maakt allemaal dat heel het land op z’n kop staat als het Friese evenement weer wordt gehouden. En dat de meest koortsigen onder ons enorm teleurgesteld raken als het toch weer gaat dooien en de tocht niet door kan gaan.
"Ik wil zo graag die Elfstedentocht rijden."
Ook door de media is de tocht een nationaal volksfeest geworden. Vanaf de allereerste editie in 1909 krijgt het evenement al veel aandacht. Landelijke kranten sturen hun beste verslaggevers naar Friesland. In 1954 zijn voor het eerst beelden op televisie te zien. In 1963 heeft de tocht een primeur: het journaal toont rechtstreekse beelden van de schaatsers in Bartlehiem. In 1985 wordt de zitting van de Tweede Kamer voor de finish geschorst, onderbreekt de koningin haar vakantie en komt de Amsterdamse effectenbeurs stil te liggen. De tocht van 1997 haalt 9 miljoen televisiekijkers en de NOS zet 400 medewerkers in.
Het feit dat de Elfstedentocht een zeldzaam fenomeen is, draagt alleen maar bij aan de mythische proporties van het evenement.
"Dit is een nacht om nooit meer te vergeten."
Komt er weer een Elfstedentocht?
Om een tocht te kunnen houden, is een ijsdikte van minstens 15 centimeter vereist op de hele route. De grote vraag voor iedereen die het virus te pakken heeft: wanneer is er weer een Elfstedentocht? "Het kan vriezen, het kan dooien," is een flauw antwoord op de wanneer-vraag, maar zo is het wel. Nederland heeft vrij milde winters en het is pas een schaatswinter als de wind uit het oosten of noordoosten komt. Voor een Elfstedentocht heb je meerdere van zulke dagen nodig dus komt het niet vaak voor dat de weersomstandigheden geschikt zijn.
Welke weersomstandigheden geven goed ijs?
Soms wordt het ijs een handje geholpen, bijvoorbeeld met ijstransplantaties. Dat gebeurt voor het eerst op grote schaal in 1997:
De brandweer spuit een laagje water op het ijs.
Door klimaatverandering warmt de aarde op en wordt de kans op een Elfstedentocht ook steeds kleiner. Wetenschappers schatten dat er een kans is van zo'n 6% op een Elfstedentocht. Maar veel mensen houden de hoop dat het op ieder moment zou kunnen gebeuren. Zoals wijlen Jeen van den Berg, winnaar van de Elfstedentocht 1954, zei: "Elke dag is de volgende Elfstedentocht een dag dichterbij."
In het kort:
De Elfstedentocht is een wedstrijd en toertocht over natuurijs. De route van 200 kilometer loopt langs de 11 Friese plaatsen die ooit stadsrechten kregen.
Honderden jaren geleden schaatsen de eerste ijsliefhebbers naar alle Friese steden. In de winter van 1890 op 1891 wordt het een ware rage om deze prestatie te leveren.
In 1909 staan 23 schaatsers in hun zondagse kleren aan de start om de eerste officiële Elfstedentocht te rijden. Sindsdien is de tocht 15 keer gereden, de laatste keer was in 1997.
Om een tocht te kunnen houden, is een ijsdikte van minstens 15 centimeter vereist op de hele route. Daarvoor zijn veel koude dagen achter elkaar nodig en dat komt niet vaak voor in Nederland.
Door klimaatverandering is de kans op de juiste weersomstandigheden nog kleiner geworden, maar veel liefhebbers houden hopen dat de tocht in de toekomst weer een keer gereden kan worden.
Geraadpleegde bronnen
En je weet het!
Anderen het laten weten?
