Wat doen de Nederlandse geheime diensten?
Wat doen de Nederlandse geheime diensten?
Laatste update: 12-12-2025
Misschien ken je de Amerikaanse CIA of de Britse MI6 wel van populaire spionnenfilms. En hoewel de explosies en vermommingen (waarschijnlijk) in de films thuis horen, bestaan deze organisaties wel echt. Ook Nederland heeft haar eigen geheime diensten. In dit artikel ontdek je wat deze geheime diensten doen.
Redacteur: Jasper van Leeuwen
Welke geheime diensten zijn er?
In Nederland kennen we twee geheime diensten: de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). Deze twee diensten doen vergelijkbare werkzaamheden, maar met net een andere focus. Waar de AIVD zich bezighoudt met binnenlandse veiligheid, zoals bijvoorbeeld een terreurdreiging, richt de MIVD zich vooral op militaire belangen. Denk aan de verzending van wapens naar het buitenland of het verzamelen van informatie over een mogelijk gevaarlijke situatie in de buurt van Nederlandse militairen. Hoewel de focus dus net iets anders is, lijken de werkzaamheden van deze twee diensten ook erg op elkaar. Hierdoor werken ze nauw met elkaar samen.
Ze hebben namelijk allebei als doel om de samenleving te beschermen door inlichtingen te verzamelen. Dat is een brede verzamelterm voor informatie die expres geheimgehouden wordt. Ze zetten daar dan ook allerlei methoden in die niet iedereen zomaar kan toepassen. Denk daarbij aan het hacken van computers, het afluisteren van telefoongesprekken of het volgen van verdachte personen.
We noemen de AIVD en MIVD geheime diensten, omdat ze zowel de inlichtingen als de manier waarop ze deze verzamelen geheimhouden. Ook houden ze geheim over welke onderwerpen ze inlichtingen verzamelen en bij wie. In principe kunnen ze dit bij iedereen doen, in zowel binnen- als buitenland. Maar ze mogen niet zomaar alles en iedereen afluisteren en moeten zich aan strenge regels houden. Maar daarover later meer.
Ook mogen over het algemeen de werknemers van de diensten niet aan mensen vertellen waar ze werken. Het zou dus zomaar kunnen dat je, zonder dat je het weet, iemand kent die daar werkt. Hierdoor hebben de diensten ook een bepaalde reputatie gekregen in de samenleving. Omdat niemand weet waar of wanneer ze actief zijn, zijn mensen soms bang dat ze worden afgeluisterd.
Naast het verzamelen van inlichtingen, zorgen deze diensten ervoor dat gevoelige Nederlandse informatie niet in de handen van buitenlandse geheime diensten komt. Dat kunnen staatsgeheimen zijn, maar ook bedrijfsgeheimen. Zo helpen de diensten met het beschermen van grote Nederlandse bedrijven zoals chipfabrikant ASML, dat vaak doelwit is van buitenlandse spionage.
Van de twee diensten wordt de AIVD vaak beschouwd als de grootste, maar dat klopt niet per se. Naar schatting hebben allebei de diensten ongeveer evenveel medewerkers. De AIVD heeft vaker te maken met onderwerpen die rechtstreeks voor ons van toepassing zijn. Bijvoorbeeld criminaliteit binnen onze grenzen waarbij burgers ook vaker het doelwit zijn. Hierdoor werken ze vaker samen met het Openbaar Ministerie. De MIVD houdt zich vaker bezig met militaire belangen en inlichtingen, die vaak minder media-aandacht krijgen.
Wat mogen de geheime diensten?
Om hun werk te doen hebben de diensten, net als de politie, een aantal bijzondere bevoegdheden. Dat zijn dingen die ze mogen doen, die voor burgers illegaal zijn. Om verantwoordelijk met deze bevoegdheden om te gaan, zijn er strenge wetten waar de diensten zich aan moeten houden. Bekende manieren om inlichtingen te verzamelen zijn bijvoorbeeld het tappen van een telefoon, hacken van een computer of het plaatsen van afluisterapparatuur in een woning. Dat is natuurlijk een enorme inbreuk op iemands privacy.
Om de geheime diensten te reguleren is er de Wet Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten in het leven geroepen. Hierin staat onder andere dat de diensten goed moeten onderbouwen waarom ze een bepaalde bevoegdheid willen inzetten. Ook worden ze streng gecontroleerd door verschillende instanties, om ervoor te zorgen dat ze hun werk goed en volgens de regels en wetten doen. Voordat ze bijvoorbeeld iemand mogen afluisteren hebben ze goedkeuring nodig van de minister. Wanneer de minister heeft ingestemd moeten de diensten tot slot nog goedkeuring krijgen van een onafhankelijke commissie: de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB).
Naast de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) worden de diensten door nog meer commissies gecontroleerd. Zo is er de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD) die toezicht houdt op beide diensten. Dit is ook de plek waar mensen terecht kunnen met klachten.
Ook is er de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, beter bekend als de Commissie Stiekem. Dit is waar geselecteerde Tweede Kamerleden mee kunnen praten over de werkzaamheden van de diensten.
De controle van deze commissies is ook echt nodig. Zo melden de CTIVD en de TIB begin 2025 dat ze zich zorgen maken over dat de AIVD zich steeds meer gaat bemoeien met onderwerpen die eigenlijk bij het takenpakket van de politie horen. Dit staat volgens hen in de weg van een goede rechtsgang.
De AIVD en MIVD houden hun werkwijze geheim, zodat het moeilijker is voor vijanden om het werk van de diensten te dwarsbomen. Hierdoor is het lastig te zeggen tot hoe ver ze kunnen gaan om hun taak uit te voeren.
Zo werd in 2004 de terreurgroep 'De Hofstadgroep' opgepakt door de politie in een woning in Den Haag, na een tip van de AIVD. Later bleek dat deze groep het huis huurde van de AIVD. Oftewel, de AIVD heeft ervoor gezorgd dat ze in die woning zaten, zodat ze daar opgepakt konden worden. Althans dat is het verhaal. De AIVD zal hier zelf nooit iets over zeggen, zoals te zien in onderstaande video:
De Hofstadgroep was een terreurgroep die na een tip van de AIVD werd gearresteerd in een pand aan de Antheunisstraat in Den Haag. Bekijk de hele uitzending van Andere Tijden hier.
Daarnaast zijn de Nederlandse geheime diensten, vergeleken met andere geheime diensten, transparant over hun werkzaamheden. Zo publiceren ze bijvoorbeeld hun tapstatistieken en brengen ze ieder jaar een jaarverslag uit. Hierin vertellen de diensten, tot op zekere hoogte, waar ze afgelopen jaar mee bezig zijn geweest.
De geheime diensten hebben ook een zogenaamde notificatieplicht. Dat betekent dat nadat de diensten bijvoorbeeld iemands telefoon hebben afgeluisterd, ze verplicht zijn om diegene daarover te informeren. Ze sturen iemand dan een brief waarop staat: ‘wij hebben u afgeluisterd, maar we vertellen u niet waarom.’ Dit doen ze 5 jaar nadat het onderzoek is afgerond. Vaak komt het erop neer dat de diensten dan niet hebben gevonden waar ze naar op zoek waren.
Niet alleen in het binnenland zijn de AIVD en de MIVD actief. Ook in het buitenland verzamelen ze inlichtingen. Dit kunnen bijvoorbeeld plannen of geheimen van andere landen zijn. Alle inlichtingen die de diensten verzamelen moeten op een bepaalde manier van waarde zijn voor Nederland. Ze kunnen bijvoorbeeld diplomaten helpen tijdens internationale onderhandelingen. Of onze militairen tijdig waarschuwen als ze in het buitenland op missie zijn. In veel gevallen zorgt het hebben van de juiste informatie ervoor dat je nét een streepje voor hebt. Zo zorgt een goede inlichtingendienst ervoor dat je als land invloedrijker bent op het wereldtoneel.
Ook maakt Nederland deel uit van een gemeenschap van landen die de wereld veiliger willen maken door het terugdringen van massavernietigingswapens. Dit doet deze gemeenschap door samen landen in de gaten te houden die ze verdenken van het produceren van deze wapens.
Een andere bijzondere taak die de AIVD heeft is het uitvoeren van veiligheidsonderzoeken van mensen die in vertrouwensfuncties terecht kunnen komen. Een bekend voorbeeld zijn de beoogd ministers van een nieuw kabinet. Zo wordt in 2024 beoogd minister Gidi Markuszower door PVV-leider Geert Wilders teruggetrokken als kandidaat, nadat hij niet door het veiligheidsonderzoek van de AIVD kwam.
De kandidatuur van minister Markuszower werd teruggetrokken nadat de AIVD hem als risico verklaarde.
Wat merk je van de geheime diensten?
Zoals de naam al zegt merk je, als het goed is, niet veel van de diensten. Maar ze werken wel voor onze veiligheid. Het is moeilijk om te zeggen welk aandeel de diensten hierin hebben, omdat bijvoorbeeld niet bij elke arrestatie wordt vermeld of de diensten er een rol bij hebben gehad.
Ook nemen ze niet zo snel contact met je op. Zelfs wanneer je bijvoorbeeld doelwit bent van een buitenlandse cyberaanval krijg je geen appje als waarschuwing van de AIVD. Zij focussen zich juist op het afweren van zo’n aanval. Als dat vervolgens is gelukt dan weet jij niet dat je ooit gevaar hebt gelopen.
Een uitzondering hiervan was toen de Sleepwet voor veel maatschappelijke kritiek zorgde. Om het belang van deze nieuwe wet te benadrukken stuurde de MIVD brieven naar slachtoffers van een Russische hackaanval om te laten zien dat de diensten meer bevoegdheden nodig hebben om mensen te beschermen. Zoals te zien in de volgende video:
De diensten zullen burgers zelden informeren wanneer ze inlichtingen in hun omgeving hebben achterhaald. Bekijk de hele aflevering van Medialogica hier.
Geheime diensten spelen een belangrijke rol over de hele wereld. Ondanks dat Nederland een klein land is, worden onze diensten wereldwijd gezien als erg effectief. Doordat Nederland veel grote bedrijven heeft, zoals ASML of NXP, zijn de diensten erg ervaren in cyberinlichtingen. Het komt namelijk vaak voor dat landen als China, Rusland of Iran deze gevoelige bedrijfsgeheimen willen achterhalen.
Doordat de diensten zo geheim zijn, kan dat in de samenleving soms voor wantrouwen zorgen. De onzichtbare aanwezigheid van een mysterieuze ‘waakhond’ kan mensen doen denken aan een politiestaat. Maar doordat er zoveel commissies en wetten bestaan die de diensten streng controleren is daar in Nederland geen sprake van.
In het kort:
In Nederland kennen we twee geheime diensten: de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD).
De geheime diensten verzamelen inlichtingen. Dat is informatie die expres verborgen wordt gehouden. Ze doen dat door bijvoorbeeld het tappen van telefoons of het hacken van computers.
De AIVD focust zich op maatschappelijke dreigingen, zoals terreur. De MIVD focust zich vooral op militaire belangen. De scheidslijn hiertussen is vaak erg dun. Daarom werken de diensten nauw met elkaar samen.
De diensten worden streng gecontroleerd door de wet en bijbehorende toezichthouders.
Als de diensten iets constateren bij jou in de buurt, is de kans erg klein dat je hierover wordt ingelicht.
Geraadpleegde bronnen
En je weet het!
Anderen het laten weten?
