Hoe ziet het leven in een Nederlandse gevangenis eruit?
Hoe ziet het leven in een Nederlandse gevangenis eruit?
Laatste update: 30-12-2025
In Nederland moeten jaarlijks meer dan 30.000 mensen naar de gevangenis. Je komt dan in een cel terecht zo groot als een parkeerplek van een auto, maar toch denken veel mensen dat het een soort hotel is. In dit artikel ontdek je hoe het gevangenisleven er in Nederland écht uitziet.
Redacteur: Demi Massuger
Hoe ziet het gevangenissysteem eruit?
Als je in Nederland iets strafbaars doet, kan het zijn dat je daardoor naar de gevangenis moet. Je krijgt dan te maken met de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). Zij zorgen ervoor dat je gevangenisstraf wordt uitgevoerd en regelen in welke gevangenis je terechtkomt.
Om je gevangenisstraf uit te zitten ga je naar een Penitentiaire Inrichting, ook wel PI genoemd. Onder PI’s vallen huizen van bewaring en gevangenissen. In een huis van bewaring kan je voorlopig vastgezet worden, terwijl je wacht op de uitspraak van de rechter. Dit gebeurt niet automatisch, maar alleen als er goede redenen voor zijn. Bijvoorbeeld als er wordt gedacht dat je anders gaat vluchten of een gevaar kan zijn voor anderen. Een gevangenis is de plek waar je terechtkomt als je uiteindelijk veroordeeld bent tot een gevangenisstraf. Wie hier verblijft, wordt een gedetineerde genoemd.
Nederland heeft tientallen PI’s, met verschillende soorten afdelingen. Zo zijn er afdelingen met extra beveiliging of juist meer vrijheden. Welke afdelingen een PI heeft, verschilt per locatie. Hier zijn een paar voorbeelden:
Naast de ‘normale’ PI’s zijn er ook inrichtingen voor minderjarigen die iets strafbaars hebben gedaan en zijn veroordeeld via het jeugdstrafrecht. In dit artikel ligt de focus op de gevangenissen voor volwassenen.
Wat voor cellen heeft Nederland?
In de gevangenis besteed je de meeste tijd in je cel. Dit is de plek waar je slaapt, eet en woont. Nederland heeft verschillende soorten cellen. De twee meest voorkomende cellen zijn de ‘normale’ cel en de strafcel.
Normale cel
In een ‘normale cel’ kan je met een of twee personen zitten. Hoe zo’n cel eruit moet zien staat vastgelegd in de wet. Zo moet een cel voor een of twee personen minimaal een vloeroppervlak hebben van 10 m² en een vrije hoogte van 2,5 meter hebben. Dat is net iets kleiner dan een gemiddelde parkeerplek voor een auto. Hoe een normale cel eruitziet, zie je hier:
Dolores laat zien hoe een gevangeniscel eruitziet.
Basisbehoeften als verwarming, een toilet en een bed zijn verplicht. Maar ook andere dingen zoals een spiegel en raam moeten in je cel zitten. Naast verplichte spullen en voorzieningen hebben cellen soms ook nog extra’s, zoals een magnetron. Je mag een radio, tv en soms ook een spelcomputer in je cel hebben, maar deze moet je wel huren.
Gedetineerden kunnen via bezoek of op andere manieren proberen verboden spullen binnen te krijgen, zoals drugs, messen of telefoons. Benieuwd wat er allemaal verboden is om de gevangenis in te smokkelen? Dat vind je in een overzicht van de overheid.
Strafcel
Naast de 'normale cel', is er de strafcel. Hier ga je naartoe als je straf hebt. Je kan straf krijgen als je je hebt misdragen, of om jezelf of anderen te beschermen. Zo blijft er rust en veiligheid in de gevangenis. In de strafcel wordt iemand geïsoleerd. Daarom wordt deze cel ook wel de isoleercel genoemd. Je mag hier maximaal twee weken achter elkaar verblijven.
Ook aan deze cel zitten eisen. Zo moet er een raam zijn waardoor je moet kunnen zien of het dag of nacht is. Ook moet er verwarming en een toilet zijn. Overdag moeten er zachte meubels zijn waarop je kan zitten, en ‘s nachts een matras en deken. In de strafcel mag ook niet gerookt worden (wat in een normale cel wel mag). Hoe een strafcel eruit ziet, zie je hier:
Zo ziet een strafcel eruit, in de Penitentiaire Inrichting in Roermond. Bekijk de hele aflevering van Niek zoekt werk (KRO-NCRV) op YouTube.
Wat mag een gedetineerde in de gevangenis?
Voor de uren die je buiten je cel mag doorbrengen biedt de gevangenis je programma’s. Zo is er voor iedereen een basisprogramma en voor wie zich goed gedraagt een plusprogramma. Deze programma’s helpen je niet alleen om je tijd in de gevangenis door te komen, maar bereiden je ook voor op een goede terugkeer in de samenleving.
Basisprogramma
In het basisprogramma zitten verschillende activiteiten. Zo mag je één uur ‘luchten’ (naar buiten gaan) per dag, mag je wekelijks naar de bibliotheek en heb je recht op lichamelijke en geestelijke zorg. Ook mogen gedetineerden zes uur in de week (buiten hun cel) recreatieve activiteiten doen zoals tafeltennis, en heb je recht op twee keer per week, 45 minuten sporten.
In het basisprogramma zitten nog meer activiteiten die je specifiek kunnen helpen bij je re-integratie. Zo kun je, als je gemotiveerd bent, een opleiding volgen om je kansen op werk te vergroten wanneer je vrijkomt. Ook het ontvangen van bezoek (minimaal een uur per week) helpt bij je re-integratie. Door het onderhouden van contact met familie en vrienden wordt de kans kleiner dat je na je gevangenisstraf opnieuw de fout ingaat.
In de gevangenis mag je bezoek ontvangen onder strenge voorwaarden.
Ook mag je 20 tot 40 uur per week werken in de gevangenis. Hiermee kan je geld verdienen, werkervaring opdoen, in een ritme komen en in sommige gevallen een diploma halen. Dit kan helpen bij het vinden van een baan na je gevangenschap.
Filemon gaat in gesprek met een gedetineerde over werken in de gevangenis: "Als we terug gaan naar de afdeling moet je door een metaaldetector." Bekijk de hele aflevering van FC Buitenspel (PowNed) op NPO Start.
Andere activiteiten
Daarnaast mag je als gedetineerde nog andere dingen. Zoals het krijgen en sturen van post, één keer per week tien minuten bellen en je geloof uitoefenen.
Je krijgt ook een rekening-courant. Dit is een soort bankrekeningnummer voor in de gevangenis waar maximaal 250 euro op mag staan. Je mag in de gevangenis namelijk geen contant geld hebben om crimineel handelen te voorkomen. Met de rekening-courant kan je geld wat je verdient met werk, of krijgt van familie of vrienden, toch ontvangen. Hiermee kan je bijvoorbeeld een radio of televisie voor in je cel huren. Maar ook schulden aflossen, boetes betalen of zelfs een identiteitsbewijs kopen als je daar eerder geen geld voor had.
Ook beltegoed kan je kopen. Als je de gevangenis inkomt krijg je namelijk een belkaart met één euro beltegoed die je zelf moet opwaarderen. Er is ook een winkel waar gedetineerden wekelijks spullen kunnen bestellen binnen een maximumbudget, zoals frisdrank of sigaretten.
Plusprogramma
Als je je minimaal zes weken aan alle gedragsregels in de gevangenis hebt gehouden en je goed hebt gedragen, kan je doorstromen naar het plusprogramma. Hier heb je vijf uur extra tijd voor onderwijs, bezoek, gedragsinterventies of werk met meer vrijheid en verantwoordelijkheid.
Verlof
In sommige gevallen mag je gepland de gevangenis verlaten, dat heet verlof. Verlof is niet iets waar je standaard recht op hebt. Je kan het alleen krijgen als je goede redenen hebt, zoals een belangrijke gebeurtenis in je privéleven. Hierbij kan je denken aan een uitvaart of het krijgen van een kind. Ook kan je aan het einde van je straf verlof krijgen om bijvoorbeeld een woning te regelen en je zo voor te bereiden op je vrijlating.
Welk effect heeft gevangenschap op je?
In de gevangenis is je straf je vrijheidsontneming. Anderen bepalen wat je wel en niet mag doen, en op welk moment. Wat voor effect dit op je heeft, verschilt per persoon.
Psychologische en lichamelijke effecten
Sommige mensen vinden het moeilijk om in een cel te zitten. Het kan benauwend voelen om de hele dag op dezelfde plek te zijn, zonder veel afwisseling of frisse lucht. Je dagelijkse ritme verandert. Je kunt niet zelf bepalen wat je doet of wanneer, zoals koken, sporten of andere activiteiten. Ook is het eten vaak minder gevarieerd en anders dan je gewend bent.
Daarnaast kun je je ook eenzaam voelen, omdat je minder contact hebt met familie en vrienden. Je kunt niet zomaar naar verjaardagen, diploma-uitreikingen of andere belangrijke gebeurtenissen buiten de gevangenis. Al deze veranderingen maken het leven in de gevangenis soms zwaar, zowel lichamelijk als mentaal.
Maar het kan ook andersom werken. Als je bijvoorbeeld eerder geen vast dagritme had of weinig at, kan de vaste structuur in de gevangenis juist helpen. Je kunt er ook hulp krijgen als je het mentaal moeilijk hebt.
Invloed op identiteit
Als je uit de gevangenis komt, heb je een strafblad. Dat kan je kansen op werk, studie, verzekeringen, reizen en je privéleven beïnvloeden. Dit kan het moeilijk maken om opnieuw te beginnen en normaal mee te draaien in de samenleving.
Daarnaast kan het je identiteit beïnvloeden door een vorm van ‘labeling’. Veel ex-gedetineerden worden de hele tijd herinnerd aan hun oude identiteit als ‘crimineel’. Hierdoor kan het nog meer moeite kosten om je gedrag te verbeteren.
Het krijgen van een gevangenisstraf kan levenslange gevolgen op je hebben. Bekijk de hele aflevering van Hel of hotel (EO) op NPO Start.
Geldzorgen
Als je een baan hebt wanneer je de gevangenis ingaat, betekent dat niet dat je meteen ontslagen wordt. Er zijn regels voor wanneer een werkgever iemand mag ontslaan als diegene in de gevangenis zit.
Als je je baan houdt, hoeft je werkgever je vaak niet door te betalen, omdat je tijdelijk niet kunt werken. Ook heb je geen recht op een uitkering. Hierdoor kan het moeilijk zijn om de huur of hypotheek van je woning te blijven betalen. Als je hier niets voor hebt geregeld, bijvoorbeeld met familie of automatische bankafschriften, loop je het risico dat je na je straf zonder woning komt te zitten. Ondanks dat de gemeente je hierbij moet helpen, kan dit een grote zorg zijn.
Leven tussen medegedetineerden
In de gevangenis leven mensen met verschillende criminele achtergronden dicht op elkaar. Iedereen heeft zijn eigen verhaal en ervaring en kan dit met elkaar delen. Je kan vriendschappen sluiten en elkaar steunen. Maar je kan ook van elkaar leren, wat kan leiden tot nieuwe (criminele) ideeën voor na je gevangenisstraf.
Daarnaast kan je elkaar helpen om illegale dingen binnen te smokkelen om het leven in de gevangenis makkelijker te maken. Zoals het binnenkrijgen van een telefoon om contact te houden met familie en vrienden.
"Je komt er eigenlijk wijzer uit, dan dat je erin bent gegaan." Bekijk de hele aflevering van Hel of hotel (EO) op NPO Start.
Hoe effectief is een gevangenisstraf?
Een gevangenisstraf kan verschillende doelen hebben. Hoe effectief een gevangenisstraf is, hangt af van hoe goed deze doelen worden bereikt:
- Veiligheid: de dader zit vast en kan daardoor tijdelijk geen nieuwe misdrijven plegen.
- Afschrikking: de straf moet ervoor zorgen dat de dader niet opnieuw de fout ingaat en anderen laten zien wat de gevolgen zijn als je een misdrijf pleegt.
- Vergelding: de dader moet boeten voor wat diegene het slachtoffer en de samenleving heeft aangedaan.
Over het doel van vergelding zijn de meningen verdeeld. De dader krijgt straf voor wat hij of zij heeft gedaan, maar niet iedereen vindt dat de straf altijd eerlijk of passend is. Bij afschrikking blijkt dat een gevangenisstraf niet altijd even goed werkt. Ongeveer 47% van de ex-gedetineerden pleegt binnen twee jaar opnieuw een misdrijf. Bij mensen die een taakstraf hebben gekregen, is dat lager, ongeveer 34%.
In het kort:
- In Nederland moeten jaarlijks meer dan 30.000 mensen naar de gevangenis.
- Een gevangenisstraf zit je uit in een Penitentiaire Inrichting (PI).
- Er zijn verschillende soorten afdelingen binnen een PI, van veel beveiliging naar minder beveiliging.
- Gedetineerden wonen in een cel van minimaal 10 m² met vaste voorzieningen zoals een toilet, bed en verwarming.
- Voor iedereen is er een dagprogramma met onder andere werk, sport en recreatie. Bij goed gedrag is er een plusprogramma.
- Gevangenschap kan verschillende dingen doen met bijvoorbeeld je gezondheid, identiteit of kansen op werk of een woning na vrijlating.
- Ongeveer 47% van de ex-gedetineerden pleegt binnen twee jaar opnieuw een misdrijf.
Geraadpleegde bronnen
En je weet het!
Anderen het laten weten?
