Wie is de baas van Europa?

vlaggen van leden van de europese unie
Wie is de baas van Europa?

Gepubliceerd: 22-9-2016

Laatste update: 24-05-2024

Steeds meer besluiten over je leven worden door de Europese Unie genomen. Denk bijvoorbeeld aan stikstofregels, belastingen voor multinationals en internetvrijheid. Maar waar die wetgeving precies vandaan komt, is moeilijk te zeggen. De EU is een verwarrende organisatie met veel verschillende instituten: zo is er de Europese Commissie, de Europese Raad, de Raad van de Europese Unie en het Europees Parlement. Hoe werkt de Europese Unie precies? En wie is eigenlijk de baas?

Redacteur: Sjoerd Huismans

Waarom is de Europese Unie opgericht?

Om te begrijpen wie het voor het zeggen heeft in Europa, moeten we eerst kijken naar de geschiedenis van de Europese Unie. De samenwerking begint in 1950, net na de Tweede Wereldoorlog. Een Franse minister komt dan met een plan om de kolen- en staalindustrie van verschillende Europese landen onder één gezag te plaatsen. Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, België en Luxemburg kiezen hiervoor. Het is de allereerste keer dat Europese landen ervoor kiezen hun eigen bevoegdheden af te staan aan een ‘supranationale’ organisatie: de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS).[1]

oprichting van de egks
Op 19 maart 1951 werd het verdrag om de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal op te richten getekend in Parijs.

Het belangrijkste doel van de samenwerking is dat er nooit meer oorlog uitbreekt tussen Duitsland, Frankrijk en andere deelnemende landen. Ook geloven de regeringsleiders dat dit de eerste stap naar een meer verenigd Europa is. En ze krijgen gelijk. Uiteindelijk leidt deze samenwerking tot de oprichting van de Europese Unie (EU) in 1993. Ontdek hier meer over het ontstaan van de EU:

Hoe werkt de EU?

In de Europese Unie werken verschillende Europese landen samen op het gebied van economie en politiek. Dat heeft veel invloed op jouw dagelijks leven. Na de Brexit zijn er nog 27 landen lid van de EU.[2] De EU voelt soms als een verwarrende samenstelling van allerlei instellingen, die allemaal hun eigen taken hebben. Er zijn zeven grote instellingen:

  • De Europese Commissie
  • De Raad van de Europese Unie
  • Het Europees Parlement
  • De Europese Raad
  • Het Hof van Justitie van de Europese Unie
  • De Europese Rekenkamer
  • De Europese Centrale Bank

Daarnaast zijn er nog allerlei kleinere instellingen met specifiekere taken. Ze geven de EU bijvoorbeeld advies over bepaalde onderwerpen. Of ze checken of instellingen zich wel goed aan de regels houden. Dat laatste doet de Europese Ombudsman bijvoorbeeld. Als burger, bedrijf of  organisatie kan je daar terecht met klachten over Europees beleid of de uitvoering daarvan.[3]

De Europese Unie wordt bestuurd vanuit Brussel. Maar wie zit daar precies aan de knoppen?

Wat doet de Europese Commissie?

De Europese Commissie is het uitvoerende orgaan van de EU. Je kan het vergelijken met het kabinet in Nederland, al zijn er wel wat verschillen. De Commissie bestaat uit 1 voorzitter en 27 Commissarissen, één uit elke lidstaat. De Commissievoorzitter wordt gekozen door de Raad en het Parlement moet deze persoon goedkeuren. De voorzitter draagt (in overeenstemming met de Raad) daarna zelf Commissarissen voor. Ook deze moeten worden goedgekeurd door het Parlement.

Met een nipte meerderheid wordt de Duitse Ursula von der Leyen in juli 2019 gekozen tot voorzitter van de Europese Commissie. 

De Commissie is de enige EU-instelling dat nieuwe wetten kan indienen. Dit heet het recht van initiatief. Ook controleert de Commissie of lidstaten zich wel aan EU-regelgeving houden. Van Commissarissen wordt verwacht dat ze ‘Europees denken’ en onafhankelijk van de belangen van hun land werken. 

Wat doet de Europese Raad?

De Europese Raad bestaat uit regeringsleiders of gekozen staatshoofden van de lidstaten plus een voorzitter. Sinds 2009 wordt de voorzitter gekozen voor een periode van 2,5 jaar. 

De Raad zet vooral de grote politieke lijnen uit, waaronder de snelheid en de richting van de Europese integratie zelf. Zij beslissen dus bijvoorbeeld dat Rusland economische sancties krijgt opgelegd vanwege de oorlog in Oekraïne. Ook besluit de Raad of een aanvraag van een land om bij de Europese Unie te komen in behandeling wordt genomen. In de meeste gevallen moeten alle regeringsleiders het eens zijn over een verklaring of beslissing. Eén land kan dus dwarsliggen door een vetorecht in te zetten. Dan gaat het niet door. 

Niet iedereen vindt dat vetorecht handig. Volgens sommige Europarlementariërs blokkeren een aantal landen een voorstel steeds vaker met hun vetorecht om op een ander politiek terrein hun zin te krijgen en zo hun eigen macht te vergroten.

Wat is de Raad van de Europese Unie?

Verwarrend genoeg is er ook een Raad van de Europese Unie. Deze bestaat uit ministers op een bepaald terrein van alle lidstaten. Zoals alle Ministers van Financiën of alle Ministers van Defensie. Welke ministers bij elkaar komen, hangt af van het onderwerp waar het over gaat. Samen met het Europees Parlement vormen deze ministers de wetgevende macht. Zij mogen vaak met een meerderheid van de stemmen wetten aannemen, wijzigen of afkeuren. Soms is er een unaniem besluit nodig en moet iedereen het er dus over eens zijn. 

De belangrijkste raad is de Raad van Ministers van Buitenlandse Zaken. Die komt bijvoorbeeld in actie bij buitenlandse conflicten zoals de mislukte couppoging in Turkije in juli 2016. Het voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie wisselt. In de eerste helft van 2016 was Nederland aan de beurt. 

Raad van de Europese Unie
De ministers van Buitenlandse Zaken Bert Koenders (midden) en Boris Johnson (Verenigd Koninkrijk, tweede van rechts) bij een speciale bijeenkomst van ministers van Buitenlandse Zaken over de situatie in Turkije en de aanslag in Nice (18-7-2016).

Wat is het Europees Parlement?

Het Europees Parlement is door de jaren heen steeds belangrijker geworden. Oorspronkelijk bestond het Parlement uit nationale parlementariërs en gaven zij vooral advies. Sinds 1979 worden de Europese volksvertegenwoordigers direct gekozen door EU-burgers. Toen vonden de eerste Europese verkiezingen plaats. Het Parlement is daarmee de enige EU-instelling waar je als burger de leden van mag kiezen. Daarnaast heeft het Parlement wetgevende macht gekregen op bijna elk beleidsterrein.

Tegenwoordig is het Europees Parlement beter vergelijkbaar met een nationaal parlement als de Tweede Kamer, met één groot verschil: het Europees Parlement mag zelf geen wetten indienen. Dat mag alleen de Commissie doen. In deze story lees je meer over de taken van het Parlement.

vergaderzaal van het europees parlement
De vergaderzaal van het Europees Parlement in Brussel.

Wat is het Europees Hof van Justitie?

Het Europees Hof van Justitie is de rechterlijke macht van de EU. Het Hof zorgt ervoor dat de wetten en regels die in Europa gemaakt worden in elke lidstaat goed en op dezelfde manier worden toegepast. Het Europese Hof is iets anders dan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Dat is de plek waar burgers kunnen aankloppen die een klacht hebben tegen de overheid van een lidstaat.

europees hof van justitie
Het Europees Hof van Justitie in Luxemburg

Wie is binnen de EU de baas?

De Europese Commissie wordt beschouwd als een machtige instelling, maar kan alleen wetsvoorstellen indienen en is dus altijd afhankelijk van de Raad en het Parlement voor goedkeuring. 

Stellen dat de Europese Raad het hoogste orgaan van de Europese Unie is klopt ook niet helemaal: Europese regeringsleiders zijn gebonden aan afspraken met hun eigen nationale parlementen, waardoor hun bewegingsvrijheid beperkt is. Hetzelfde geldt voor de ministers die samenkomen in de Raad van de Europese Unie.

Zijn nationale parlementariërs dan de baas in Europa? Dat zou gek zijn: de onvrede over ‘Brussel’ richt zich met name op de supranationale elementen (de ‘Europese Superstaat’) en dan vooral op die 'bemoeizuchtige' Commissarissen die alle verschillen tussen landen willen uitwissen. En die Europarlementariërs, die belastinggeld verspillen door continu heen en weer te reizen tussen Brussel en Straatsburg.

Europees Parlement in Straatsburg

De ingang van het Louise Weissgebouw, de zetel van het Europees Parlement in Straatsburg.

Duong en Van de Keuken zoeken de zaak definitief uit in De Slag om Europa. Aan het woord komt onder meer oud-minister Laurens Jan Brinkhorst (D66) die de vraag ondubbelzinnig beantwoordt. "De lidstaten waren de baas en zijn nog steeds de baas. Het is een totaal misverstand dat het een paar Brusselse bureaucraten zijn die de dienst uitmaken (…) Met alle belangrijke beslissingen heeft ieder land, ook Nederland, ingestemd."

Wie is nou echt de baas van Europa? De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

In het kort

  • De basis voor de EU ontstaat vlak na de Tweede Wereldoorlog als verschillende Europese landen de kolen- en staalproductie onder het gezag plaatsen van één Europese institutie. 

  • Al snel gaan landen meer samenwerken en ontstaat een gemeenschappelijke markt. Vanaf 1993 spreken we van de Europese Unie, omdat op veel verschillende gebieden gezamenlijk beleid wordt gemaakt.

  • De EU is een complexe verzameling instituten: zo zijn er de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees Parlement.

  • Mede door de complexiteit is de EU impopulair. Dat wordt gevoed door nationale politici die graag klagen over Europese regeltjes, maar hun eigen invloed op Europees beleid kleiner voorstellen dan die in werkelijkheid is.

  • Volgens sommige politici zijn de lidstaten nog steeds de baas. "Met alle belangrijke beslissingen heeft Nederland ingestemd."

Geraadpleegde bronnen

    En je weet het!

    Anderen het laten weten?

    auteur

    Door Sjoerd Huismans

    Ook interessant

    om te weten