Waarom voelen complottheorieën soms logisch?
Presentator
Ronja studeerde Cultural Analysis aan de Amsterdam University College, met een focus op gender en intersectionaliteit. Daarna werkte ze als onderzoeksjournalist op verschillende redacties. Verder houdt ze van schrijven, winkelen en haken.
Ronja Boer
Als er iets groots gebeurt, wil je snappen hoe dat heeft kunnen gebeuren. Vaak is er geen simpele oorzaak. Maar die willen we wel, omdat dat ons een gevoel van controle geeft. Daarom zoeken we naar een logisch verhaal en zien we soms verbanden die er eigenlijk niet zijn. Zo kunnen complottheorieën ontstaan. Ze geven vaak een overzichtelijke verklaring voor iets wat moeilijk te begrijpen is, met een duidelijke oorzaak en een duidelijke schuldige. Daardoor kan zo'n theorie heel overtuigend voelen. Het lijkt alsof je eindelijk begrijpt wat er aan de hand is.
Wat ook kan meespelen is dat we bij een grote gebeurtenis vaak een grote oorzaak verwachten. Dit heet de proportionaliteitsbias. De moord op John F. Kennedy is daar een bekend voorbeeld van. Veel mensen vinden het moeilijk te geloven dat zo’n belangrijke gebeurtenis het werk zou zijn van één eenzame schutter. Daardoor zijn theorieën ontstaan dat de Amerikaanse inlichtingendienst, de CIA, of de maffia erachter zou zitten.
En als zo’n verhaal eenmaal in je hoofd zit, gaat je brein onbewust op zoek naar bevestiging. Je onthoudt en waardeert informatie die aansluit bij wat je al denkt en negeert daarom makkelijker alles wat niet in dat straatje past. Dat heet de confirmation bias of bevestigingsbias. Hierdoor kan je in een belanden.
Ook de mensen om je heen hebben veel invloed op je. Als iedereen in je omgeving sterk in iets gelooft, kan dat je mening beïnvloeden. Hoe vaker je een theorie hoort, hoe vertrouwder het gaat voelen. Hierdoor kan je dit steeds meer als waarheid gaan zien.
Het is natuurlijk goed om kritisch te zijn en niet alles te geloven wat je hoort en leest. Heel soms blijkt een complottheorie achteraf toch waar te zijn, maar de meeste complottheorieën kloppen niet. Wees je er dus van bewust dat we de neiging hebben om complotten te zien waar ze helemaal niet zijn. Wil je meer weten over waarom we soms geloven in complottheorieën? Bekijk dan dit verhaal: Wat is een complottheorie?