Waarom lukt terugkeer van afgewezen asielzoekers vaak niet?
Wat gebeurt er als iemand moet vertrekken?
Als een asielaanvraag wordt afgewezen, moet iemand Nederland verlaten. Dat kan op twee manieren: vrijwillig of gedwongen. De overheid probeert eerst vrijwillige terugkeer te regelen. Mensen krijgen dan hulp bij het aanvragen van documenten en het plannen van de reis. Soms krijgen ze ook geld om opnieuw te beginnen in het land van herkomst. Dat kan oplopen tot enkele duizenden euro’s per persoon.
Er zijn ook organisaties die mensen helpen bij vrijwillige terugkeer. Zo helpt De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) met het regelen van documenten, de reis en soms geld om opnieuw te beginnen. Daarnaast zijn er kleinere organisaties voor specifieke groepen. Solid Road begeleidt bijvoorbeeld Syriërs, Jemenieten en Libiërs die terug willen.
Als iemand niet meewerkt, kan de overheid overgaan tot gedwongen vertrek. In dat geval kan iemand worden geplaatst in vreemdelingendetentie. Dat is een maatregel om iemand beschikbaar te houden voor uitzetting en geen strafrechtelijke sanctie. Toch is er al langere tijd kritiek op het gebruik van vreemdelingendetentie. Organisaties als de Nationale ombudsman en Amnesty International wijzen onder meer op de impact van detentie en het gebruik van isolatie in detentiecentra. Veel experts zeggen dat detentie en strengere regels niet zorgen voor meer terugkeer. Dwang werkt vaak niet goed en kan zelfs het tegenovergestelde effect hebben. Soms geldt zelfs: hoe langer iemand vastzit, hoe kleiner de kans dat die persoon teruggaat.
Maar waarom lukt het dan vaak niet om terug te keren?
Terugkeer is in de praktijk vaak ingewikkeld. Dat komt vooral door twee dingen. Ten eerste moet iemand zelf willen meewerken. Zonder die bereidheid wordt terugkeer lastig. Ten tweede moet het land van herkomst meewerken. Dat land moet bevestigen dat iemand daar vandaan komt en reisdocumenten afgeven. Maar dat is niet verplicht. Als een land niet meewerkt, kan Nederland iemand niet zomaar terugsturen.
Daarnaast spelen persoonlijke omstandigheden een rol. Denk aan familie, schulden of zorgen over veiligheid. Zulke factoren kunnen zwaarder wegen dan regels of beleid. Onderzoekers noemen dit al jaren ‘beleidsresistent’: beleid heeft maar beperkt invloed op de keuze om wel of niet terug te gaan.
Hoewel het terugkeerbeleid de afgelopen jaren strenger is geworden, stijgt het aantal mensen dat daadwerkelijk terugkeert nauwelijks. Een groot deel van de afgewezen asielzoekers vertrekt dus niet. Ze wachten vaak maanden of jaren op duidelijkheid over hun toekomst en mogelijke terugkeer.
In Ter Apel wachten afgewezen asielzoekers vaak maanden of jaren op duidelijkheid over hun toekomst en mogelijke terugkeer.
Erven Piet den Blanken
Wat doet Europa?
Ook op Europees niveau wordt gewerkt aan strenger terugkeerbeleid. Dat gebeurt via het nieuwe Europese migratiepact. Daarin staan afspraken over asiel, grensbewaking en terugkeer. Het doel is om migratie beter te controleren en ervoor te zorgen dat mensen zonder verblijfsvergunning sneller vertrekken. Een belangrijk onderdeel is dat landen nauwer samenwerken. Bijvoorbeeld bij het registreren van asielzoekers en het uitwisselen van gegevens. Ook wil de EU sneller onderscheid maken tussen mensen die kans maken op asiel en mensen die moeten terugkeren.
Daarnaast komen er strengere regels voor terugkeer. Het moet makkelijker worden om mensen vast te zetten en sneller uit te zetten. Ook wordt gewerkt aan zogenoemde terugkeerhubs: opvangplekken buiten de Europese Unie waar mensen zonder verblijfsvergunning tijdelijk kunnen worden vastgehouden. Sommige landen experimenteren daar al mee. Italië stuurt bijvoorbeeld afgewezen asielzoekers naar opvanglocaties in Albanië.
Een migratie-expert legt uit waarom het pact minder effectief kan zijn dan gehoopt.
Er is dus weinig bewijs dat strengere regels automatisch leiden tot meer mensen die daadwerkelijk terugkeren. Zonder medewerking van landen van herkomst blijft dat moeilijk. Als landen van herkomst zich buitengesloten voelen, zijn ze mogelijk minder bereid om samen te werken. Daardoor kan terugkeer juist lastiger worden in plaats van makkelijker. Ook binnen het Europees Parlement is er kritiek. Sommige Nederlandse leden betwijfelen of de plannen echt gaan zorgen voor meer terugkeer.
Terugkeer naar Syrië
Sinds de val van het Assad-regime in Syrië richt Nederland zich steeds meer op de terugkeer van Syriërs. De kans op een verblijfsvergunning is gedaald. Waar Syriërs jarenlang bijna automatisch bescherming kregen vanwege de oorlog, wordt nu vaker individueel beoordeeld of iemand nog recht heeft op asiel. Tegelijkertijd wordt in de politiek gesproken over het opnieuw bekijken en in sommige gevallen zelfs intrekken van bestaande verblijfsvergunningen als gebieden in Syrië als veiliger worden beschouwd.
Syriërs op Rotterdam The Hague Airport voor een vlucht naar Damascus. Zij maken gebruik van een regeling voor vrijwillige terugkeer.
ANP
Naast strengere toelating zet de overheid ook in op vertrek. Zo is de financiële steun voor vrijwillige terugkeer verhoogd. Volwassenen kunnen enkele duizenden euro’s krijgen om opnieuw te beginnen, en ook voor minderjarige gezinsleden is er een vergoeding. Honderden mensen hebben inmiddels gebruikgemaakt van deze regeling.
Mohammed Alboush, keert na een jaar in Nederland terug naar Syrië.
Maar volgens internationale organisaties is de situatie in Syrië nog altijd moeilijk. Miljoenen mensen zijn afhankelijk van humanitaire hulp. Werk is moeilijk te vinden en basisvoorzieningen, zoals elektriciteit, zorg en onderwijs, functioneren vaak maar beperkt. Ook vanuit Syrië zelf klinkt die boodschap. De Syrische vice-minister van Sociale Zaken noemde het Europese terugkeerbeleid eerder tegenover De Groene Amsterdammer een ‘bazaar’. Daarmee bedoelt hij dat Europese landen vooral praten over geldbedragen voor terugkeer, terwijl de omstandigheden in Syrië daar niet op zijn ingericht. Volgens hem is er te weinig werk, zijn er nauwelijks voorzieningen en kan het land grote groepen terugkeerders op dit moment niet opvangen.
Nederland heeft eerder vergelijkbare terugkeerprogramma’s gehad, bijvoorbeeld voor Irak. Ook toen werd ingezet op vrijwillige terugkeer met financiële steun. Als dat niet lukte, volgde gedwongen vertrek. Uit onderzoek blijkt dat veel mensen zich toch gedwongen voelden om terug te gaan. Ook hadden veel terugkeerders moeite om werk te vinden en opnieuw een bestaan op te bouwen. De financiële steun helpt vaak alleen op korte termijn. Het biedt geen garantie op een stabiel leven na terugkeer.
Wat gebeurt er met mensen die niet teruggaan?
Een groot deel van de afgewezen asielzoekers keert niet terug. Zij vragen ergens anders asiel aan of of blijven in Nederland zonder verblijfsstatus. Dat betekent dat ze niet mogen werken en maar beperkt toegang hebben tot voorzieningen. Sommige gemeenten bieden opvang om te voorkomen dat mensen op straat belanden. Onderzoek zeggen dat zulke stabiele omstandigheden kunnen helpen. Mensen ervaren minder stress en hebben meer ruimte om na te denken over hun toekomst. Dat kan er uiteindelijk juist toe leiden dat ze eerder kiezen voor terugkeer.
Tegelijkertijd blijft het een lastige groep. Zolang iemand niet wil of kan terugkeren, en ook geen verblijfsvergunning krijgt, blijft die vaak tussen wal en schip zitten.
Asielzoekers van wie de aanvraag wordt afgewezen, moeten Nederland verlaten. Dat kan vrijwillig of gedwongen gebeuren.
De Nederlandse overheid probeert eerst vrijwillige terugkeer te regelen, onder meer met begeleiding en financiële steun.
Terugkeer lukt vaak niet omdat mensen niet willen meewerken of omdat landen van herkomst geen reisdocumenten afgeven.
Ondanks strenger beleid keert een groot deel van de afgewezen asielzoekers niet terug.
Ook de Europese Unie werkt aan strengere terugkeerregels, maar experts betwijfelen of die daadwerkelijk leiden tot meer terugkeer.
