Hét kennisplatform van de NPO

Toegankelijkheid
drie onderzoekers van het NFI staan naar een spoor te kijken naast een uitgebrande autoANP

Welke sporen laat je achter bij een misdaad?

Artikel
Als je veel misdaadseries of true crime kijkt, weet je waarschijnlijk al dat er veel manieren zijn waarop een dader opgespoord kan worden. En daar komt steeds meer bij. Van DNA tot digitale sporen, het is moeilijk helemaal geen sporen achter te laten. Hier ontdek je welke sporen je allemaal achterlaat op een plaats delict.

Redacteur:

Elk misdrijf is anders. Als je een moord pleegt heb je bijvoorbeeld met andere sporen te maken dan bij een bankoverval. Het onderzoek naar de sporen bij een misdrijf noemen we forensisch onderzoek. Dit wordt gedaan door de politie en het [1]. Forensisch onderzoek is al het onderzoek dat gebruikt kan worden in het onderzoek naar een misdrijf. In dit artikel delen we sporen op in 3 categorieën: , en . Biologische sporen vallen ook onder materiële sporen, maar nemen we hier apart.

Welke biologische sporen laat je achter bij een misdaad?

Sinds 1994 mag DNA gebruikt worden in strafzaken [2]. DNA is erfelijk materiaal dat in bijna al je cellen zit. Het komt voor in bijvoorbeeld speeksel, huidschilfers, haren, bloed en sperma. En omdat ieder persoon een uniek DNA heeft kunnen onderzoekers zelfs op basis van een enkele huidschilfer bepalen of jij wel of niet op een plaat delict bent geweest. Zelfs 1-eiige tweelingen kan je op basis van DNA uit elkaar halen.

Waar kijken onderzoekers eigenlijk naar als ze DNA-profielen vergelijken? Bekijk de hele uitzending Van DNA tot Z hier.

Met DNA-materiaal kunnen onderzoekers in een aantal stappen een dader opsporen. Als eerste moet het forensische team de DNA-sporen zoeken op het . Een cel vind je natuurlijk niet zomaar met het blote oog. Toch begint het onderzoek met kijken [3]. Zijn er bloedsporen zichtbaar die misschien van de dader zijn? Ligt er ergens een zakdoek waar iemand in gesnotterd heeft? Of een kledingstuk met haren of huidschilfers? Ook als er een lichaam gevonden is kunnen daar DNA-sporen op te vinden zijn. Plaats delicten worden daarom lange tijd ruim afgezet. Vervolgens gaan onderzoekers met speciale zaklampen en camera’s op zoek naar biologische sporen, die reageren soms namelijk sterk op blauw, groen of uv-licht. En omdat een minuscuul haartje of een bulletje op een snotlap soms het verschil kan maken doen ze dit heel grondig. 

Een lichaam van een overledene op een plaats delict is op zichzelf ook een bron van sporen. Onderzoek op een overleden lichaam noem je pathologisch onderzoek [4]. Een forensisch patholoog kan bijvoorbeeld ontdekken hoe iemand overleden is, hoelang geleden en wat iemand vlak voor overlijden gegeten en gedronken heeft. Ook deze informatie kan naar de dader leiden.

Op basis van het DNA-onderzoek wordt een DNA-profiel gemaakt. Met dit profiel kan de politie een DNA-match zoeken. Dit doen ze in de DNA-databank van het NFI, waarin allerlei DNA-profielen van verdachten, veroordeelden en onbekende verdachten zitten [5]. Als je verdacht wordt van een ernstig misdrijf heeft de politie jouw toestemming niet nodig om je DNA te mogen vergelijken. Ze hebben wel toestemming van de of nodig [6]. Een match is goed nieuws, maar zegt nog niet hoe het DNA op de plaats delict terecht is gekomen. Dat moet dan nog onderzocht worden.

Tot voor kort konden onderzoekers lang niet zo makkelijk DNA opsporen als nu. Bekijk de hele uitzending Van DNA tot Z hier.

Maar er is niet altijd een match. Gelukkig kan er via ander onderzoek meer informatie uit DNA gehaald worden. Een DNA-profiel kan bekendmaken welk geslacht de potentiële dader heeft, en soms zelfs uiterlijke kenmerken of voorspellen. Dat heet phenotypering [7]. Zo weet de politie of ze zoeken naar iemand met waarschijnlijk bruine ogen of een Noord-Europese achtergrond. Uiterlijk is alleen nog niet 100% vast te stellen met phenotypering. Er kunnen alleen voorspellingen gedaan worden.

Met phenotypering kunnen onderzoekers steeds meer over je uiterlijk te weten komen. Bekijk de hele uitzending Van DNA tot Z hier.

Sinds 2012 wordt er ook een techniek gebruikt waarmee de politie via het DNA van familieleden op het spoor van een dader kan komen. De politie vraagt dan een grote groep mensen of ze vrijwillig DNA willen afstaan. Als bijvoorbeeld het DNA van jouw achternicht op een plaatsdelict is gevonden dan heeft dat DNA-overeenkomsten met dat van jou. Uiteraard is het geen volledige match, maar de politie kan dan wel via jouw familielijn de dader opsporen [8].

Dit gebeurde voor het eerst op grote schaal in de zaak Marianne Vaatstra, die in 1999 werd verkracht en vermoord. Dankzij zulk '' is de dader gevonden. Vanwege het het grote onderzoek stond hij uiteindelijk zijn eigen DNA af.

Verwantschapsonderzoek in de zaak Marianne Vaatstra was het eerste DNA-onderzoek op zo'n grote schaal in Nederland.

Welke materiële sporen laat je achter bij een misdaad?

Materiële sporen zijn alle sporen die achterblijven op een plaats delict die je aan kan raken. DNA is hier ook onderdeel van, maar er is nog veel meer wat naar jou als dader kan leiden. We lopen je erdoorheen met een casus.

Stel: je breekt ergens in door met een breekijzer een raam open te maken. Die laat achter op het kozijn [9]. Zo ziet de politie al meteen hoe je binnen bent gekomen. Daarnaast zien ze schoenafdrukken naar het raam.  Zo weten ze je schoenmaat en het merk. Je zet het raam met een stukje grijs ducttape vast. Hierbij laat je vingerafdrukken achter [10]. 

Een vingerafdruk kan je wel vinden, maar hoe neem je hem dan mee naar het politiebureau? Daarvoor zijn speciale technieken. Bekijk de hele aflevering van Rachel valt binnen hier.

Als je het huis binnenkomt, word je ontdekt door de bewoner. Voordat hij je goed kan zien, schiet je de bewoner in zijn been. Hierbij komen schotresten vrij. Dat zijn deeltjes uit het wapen, die op de schutter en daaromheen terecht komen [11].

De inbraak is mislukt en je vlucht haastig het huis uit. Als je terug door het raam klimt, laat je kledingvezels achter langs de rand van het kozijn. Dat zijn hele kleine stukjes stof. Zo weet de politie dat je een rode wollen trui aan hebt [12]. Je springt terug je auto in en scheurt de straat uit. Hierbij laat je bandensporen achter. Die laten zien in welke richting je bent gereden en welke banden je auto heeft.

De politie moet heel voorzichtig zijn als de sporen onderzoeken op een plaats delict. Bekijk de hele uitzending van Rachel valt binnen hier.

Kort na het misdrijf slaat de buurt alarm. De politie volgt de bandensporen en komt via te weten naar wat voor auto ze zoeken. Veel auto’s worden stopgezet. Wanneer ook jij wordt aangehouden kan de politie alle voorwerpen in je auto verbinden aan de inbraak. Door onderzoek ontdekken ze ook dat de kogel die in de woning achterbleef past bij jouw wapen. En dat de schotresten op je trui, je vingerafdrukken, banden en schoenen overeenkomen met de sporen bij het huis.

De politie vindt lang niet altijd zoveel sporen op een plaats delict. Maar ze hebben in de meeste zaken ook niet zoveel duidelijk bewijs nodig om tot een spoor te komen.

Welke digitale sporen laat je achter na een misdaad?

Zelfs als je denkt dat er toch nergens een spoor naar jou kan leiden, is er vaak wel iets te vinden. Zo is het bijna onmogelijk om geen digitale sporen achter te laten.

Stel, de politie krijgt een tip over een drugsdeal. Wanneer ze op locatie komen staat er nog een man op de plek van de deal. Hij wordt verdacht, maar ontkent er iets mee te maken te hebben. De politie vertrouwt hem niet op zijn woord en neemt zijn telefoon en smartwatch in. Door deze apparaten te onderzoeken kunnen ze erachter komen met wie deze man contact heeft gehad en waar hij geweest is. Veel telefoons en smartwatches houden namelijk je -coördinaten bij, bijvoorbeeld door je gebruik van Google Maps wanneer je een route opzoekt. Zelfs als een telefoon flink beschadigd is, bijvoorbeeld door vuur of water, kan de politie nog informatie uit het apparaat halen. Dat geldt ook voor laptops en computers [13].

Mag de politie zomaar je apparaten uitlezen?

De politie mag niet zomaar in je digitale apparaten graven naar informatie. Daarvoor hebben ze een nodig van de rechter-commissaris of officier van justitie. Ze moeten duidelijk maken waarom een inbreuk op de privacy van belang is. Dit moet passen bij waar je van verdacht wordt. Hier vind je meer over wat de politie wel en niet mag.

Ook op afstand volgt de politie digitale sporen om mensen te vinden.

In Hunted worden Mees en Berend met allerlei digitale sporen gevolgd. Zo kan de politie zien wanneer ze pinnen. Bekijk het hele seizoen van Hunted hier.

Met een aantal tips kan de politie je telefoon volgen. Zo zien ze heel nauwkeurig wanneer je waar bent geweest. Bekijk het hele seizoen van Hunted hier.

De politie kan de rechter ook vragen of ze meer activiteit op je telefoon mogen volgen. Zo kunnen ze je bewegingen volgen. Bekijk het hele seizoen van Hunted hier.

Omdat de man op straat zelf blijft ontkennen dat hij bij de drugsdeal was, zoekt de politie camerabeelden uit de buurt. Tegenwoordig zijn die op veel plekken, niet alleen winkels, maar ook huizen met een slimme deurbel kunnen belangrijke beelden vastleggen. Zo'n slimme deurbel heeft een ontmoeting tussen twee mannen vastgelegd. Zo concludeert de politie dat deze man misschien wel betrokken was bij de deal.

Maar er zijn veel meer digitale sporen die de politie helpen. Ze gebruiken openbare bronnen, zoals sociale media en satelliet kaarten. En heb je een ‘Google Home’ of ‘Alexa-systeem’ thuis? Die registreert beweging, wanneer lichten aan- en uitgaan en wanneer er gepraat wordt. Maar ook je telefoon aan een openbaar wifi-netwerk verbinden laat een spoor achter, net als wanneer je verbindt met bluetooth. En bij elk telefoontje dat je pleegt kan de politie terughalen bij welke zendmast je in de buurt stond. 

Hoewel er tal van manieren zijn om de dader van een misdrijf te vinden, is een combinatie van duidelijke sporen belangrijk om iemand echt te kunnen vervolgen. Alleen een schoenafdruk hoeft bijvoorbeeld nog niks te zeggen. Maar als de politie ook nog in je telefoon terugvindt dat je in de buurt van een misdrijf was, of een DNA-profiel aan dat van jou matcht, versterkt dat de zaak tegen jou.

In het kort:
  • DNA is erfelijk materiaal dat in bijna al je cellen zit. Iedereen heeft een eigen DNA-profiel, waardoor een DNA-spoor op een plaats delict naar een dader kan leiden.

  • Met DNA kan soms te zien zijn hoe je er waarschijnlijk uitziet. Ook kunnen daders opgespoord worden met het DNA van familieleden.

  • Fysieke sporen, zoals indruksporen, kledingvezels, voet- en vingerafdrukken of ander materiaal dat je achterlaat op een plaats delict, kunnen helpen een zaak op te lossen. 

  • Digitale apparaten slaan veel meer op dan je je soms bewust van bent. De politie kan apparaten uitlezen en zo je berichten, locatie en zoekgeschiedenis achterhalen. Maar er zijn veel meer digitale apparaten waaruit informatie te halen is, zoals een slimme thermostaat, Google Home-systeem of gewoon je wifi-router.

Geraadpleegde bronnen

    En je weet het!

    Anderen het laten weten?

    Ronja
    Een artikel door

    Ronja Boer