inspectie van de binnenlandse strijdkrachten door koningin wilhelmina
Hoe effectief is het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog?

Overvallen plegen, spoorlijnen opblazen, schietpartijen met Duitsers: het gewapend verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog spreekt tot de verbeelding. Maar het vormt slechts een klein onderdeel van het complete Nederlandse verzetsbolwerk. Bovendien hebben de gewelddadige acties vaak dramatische consequenties. Hoeveel Nederlanders hebben er eigenlijk in het verzet gezeten? Wat hebben zij precies gedaan? En hoeveel effect hebben hun daden?

1

Gaan Nederlanders meteen na de bezetting in het verzet?

Met de inval van nazi-Duitsland in mei 1940 begint voor veel Nederlanders een tijd van keuzes maken. Nog voor de capitulatie van Nederland vlucht koningin Wilhelmina met haar regering naar Engeland. Veel Nederlanders blijven verslagen en zelfs ontgoocheld achter. Wie komt nog op voor Nederland als zelfs de regeringsleiders wegvluchten?

Daarnaast heerst er bij veel Nederlanders grote onzekerheid over de Duitsers. De nazi Arthur Seyss-Inquart krijgt van Adolf Hitler de leiding over Nederland. De Rijkscommissaris verklaart dat de Nederlanders een “Germaans broedervolk” zijn en dat ze zich geen zorgen hoeven te maken.

Angst, twijfels en een schijnbaar milde houding van de Duitsers aan het begin van de oorlog - ook tegenover Joden - zorgen ervoor dat slechts een heel klein groepje mensen onmiddellijk in het verzet gaat. “Voor de oorlog hielpen wij al Duitse vluchtelingen. Dan is het heel makkelijk natuurlijk dat je je meteen gaat verzetten als er oorlog komt”, vertelt Bep Koeman (101) in Andere Tijden. Ze sluit zich aan bij het communistische verzet in de Zaanstreek.

Bep Koeman (101), Trien Grootes (95) en Wim Blank (97) vertellen waarom ze zich juist wel aansluiten bij het verzet. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Het communistische verzet
Omdat de nazi’s een grote afkeer hebben van het communisme gaat De Communistische Partij Nederland (CPN) meteen na de capitulatie ‘ondergronds’. Vanaf het begin van de oorlog zetten veel communistische Nederlanders zich actief in voor het verzet. Ze verzamelen wapens en verspreiden illegale pamfletten.

De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Al heel snel na de capitulatie blijkt dat de Duitse bezetters de nieuwsvoorziening sterk manipuleren. Nederlanders gaan daarom zelf meer betrouwbare informatie verspreiden via illegale pamfletten en verzetskranten zoals Het Parool. Een andere betrouwbare bron is Radio Oranje, het programma dat de Britse BBC uitzendt tijdens de oorlog. Maar luisteren naar Radio Oranje is ten strengste verboden. Vanaf mei 1943 verbieden de Duitsers zelfs het bezitten van een radiotoestel, omdat veel Nederlanders het toch stiekem doen.

De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Ruim een maand na de bezetting, op 29 juni 1940, uiten Nederlanders voor het eerst op grote schaal hun ontevredenheid over de bezetting. Prins Bernhard is die dag jarig en als eerbetoon draagt een deel van de bevolking witte anjers in het knoopsgat van hun jasje. De Duitsers zijn verrast, maar pakken dit geweldloze verzet meteen hard aan. De schrik zit er daarna goed in. De verjaardag van Wilhelmina, zo’n twee maanden later, gaat vrijwel geruisloos voorbij.

2

Waarom komen tijdens de oorlog steeds meer mensen in verzet?

De sfeer in Nederland verandert in de zomer van 1940. De nazi’s voeren dan de eerste anti-Joodse maatregelen in. De eerste arrestaties van Joden vinden plaats op 23 februari 1941. Na een razzia verdwijnen bijna 400 Amsterdamse Joden naar het concentratiekamp Mauthausen. Met pamfletten roept het communistische verzet de Nederlanders op om te gaan staken. Twee dagen na de razzia leggen tienduizenden Nederlanders - met name Amsterdammers - uit protest hun werk neer.

Trambestuurder Harry Verheij doet mee aan de staking: “Als je zag hoe mensen voldoening en zelfbewustzijn uitstraalden. Ja dat was geweldig.” Deze Februaristaking duurt twee dagen, maar op de tweede dag grijpt de bezetter snoeihard in. Ze schieten negen stakers dood in de straten van Amsterdam en arresteren tweehonderd mensen.

De represailles na de Februaristaking, de anti-Joodse maatregelen en de gedwongen Arbeitseinsatz van jonge Nederlandse mannen vanaf 1943 drijven meer en meer Nederlanders richting het verzet.

Het gevaar van onderduikers
Nederlanders weten circa 350.000 onderduikers te verbergen in hun huizen en schuren tijdens de oorlog. Dit is een levensgevaarlijke onderneming, want op deze ‘misdaad’ staat de doodstraf. In Oldebroek zien de verzetsstrijders zich gedwongen om een jong echtpaar dood te schieten, omdat het stel niet in hun schuilplaats wil blijven en het verzet dreigt te ontmaskeren.

Smokkelen
De 17-jarige Joke Folmer sluit zich ook aan bij het verzet om onderduikers te helpen. Haar beste vriendinnetje is Joods en duikt onder met haar familie. Jokes geweten dwingt haar om iets te doen. “Toen vroeg mijn leraar of ik haar huiswerk wilde brengen. Toen dacht ik: ja gut, want anders raakt ze achter. Maar dat moest echt voorzichtig gebeuren, zodat je niet gevolgd werd.”

Vijf soorten verzet

- Hulp aan onderduikers
- Gewapend verzet
- Illegale pers
- Spionage
- Smokkelen van illegale spullen en mensen

Al snel vraagt de lokale verzetsgroep aan Joke of ze misschien meer wil doen. “Dat was geen keuze”, vertelt ze in De Oorlog. Naast haar hulp aan onderduikers raakt Joke betrokken bij smokkelroutes. Meer dan honderd Engelse piloten die zijn neergeschoten boven Nederland helpt ze de grens over.

De Joodse Mily Kaufmann probeert in de zomer van 1942 te vluchten naar Zwitserland met haar vader, moeder en broer. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

3

Is het gewapend verzet te gevaarlijk?

Halverwege de Tweede Wereldoorlog krijgt het verzet in Nederland een steeds grimmiger karakter. Dankzij droppings van wapens en munitie door de geallieerden krijgt het gewapend verzet vorm. De verzetsstrijders leggen bijvoorbeeld bommen op spoorlijnen en overvallen bevolkingsregisters.

“Ik laat me nooit pakken. Nooit. Dan maar dood.” De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

De Duitse bezetter pakt in mei 1942 meer dan duizend vooraanstaande Nederlanders op, waaronder de 23-jarige Herman van Run. Hij verdwijnt in een van de zogenaamde ‘gijzelaarskampen’. Mocht het gewapend verzet in actie komen dan zullen de Duitsers gijzelaars doodschieten als vergelding. Dat gebeurt drie maanden later na een mislukte aanslag op een trein vol Wehrmachtmilitairen.

"Nadat er vijf genoemd waren, werden ze doodgeschoten. Waar we bijstonden."

Vrouwen in het verzet
De zussen Truus en Freddie Oversteegen uit Haarlem zijn 14 en 16 als de oorlog uitbreekt. De kinderen komen uit een communistisch gezin dat al voor de oorlog Joodse vluchtelingen in huis heeft. Het verzet is voor hen een logische stap. Ze beginnen met koerierswerk, maar al snel raken ze betrokken bij het gewapend verzet. Ze leren daar ook Hannie Schaft kennen.

Samen met Hannie probeert Truus de verrader Ko Langendijk te liquideren. Truus en Hannie zitten samen op een fiets en schieten een aantal keren. “Een liquidatie, daar was ik altijd bloednerveus over. Het wordt nooit gewoon. Ik sliep er slecht van. Godzijdank went het niet”, vertelt Truus in Andere Tijden

De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Bij iedere liquidatie vragen Hannie, Truus en Freddie zich af wat de consequenties zijn van hun daden. De moord op een SS’er of NSB’er kan zomaar represailles betekenen, waarbij onschuldige mensen omkomen. De vrouwen weigeren soms een opdracht uit te voeren, zoals de ontvoering van de kinderen van Seyss-Inquart.

truus menger en hannie schaft
Truus Menger (links) en Hannie Schaft (rechts) na een liquidatie.
 © Verzetsmuseum Amsterdam

Gefusilleerd in de duinen
Nauwelijks drie weken voor de bevrijding wordt Hannie Schaft geëxecuteerd in de duinen bij Overveen. Net als Hannie verdwijnen honderden verzetsstrijders in de duinen. Berucht is de Waalsdorpervlakte in Den Haag waar naar schatting 250 verzetsstrijders uit de Scheveningse gevangenis – ook wel ‘Oranjehotel’ genoemd – gefusilleerd worden.

Naast represailles en executies riskeren de Nederlandse verzetsstrijders dat burgers per ongeluk omkomen als gevolg van hun gewelddadige acties. Zoals bijvoorbeeld gebeurt op 11 april 1944: zes Engelse bommenwerpers vallen op verzoek van het verzet het Centrale Bevolkingsregister in Den Haag aan. Ongeveer zestig Nederlandse medewerkers komen om bij dit bombardement. 

Geheim agent Pierre d'Aulnis vertelt dat hij het ziet als een succesvolle actie. Tijdens de oorlog gaat hij anders om met dodelijke slachtoffers. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

'De Indische Jongens'
Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, wonen er al veel mensen uit Nederlands-Indië in Nederland. Veel van hen zijn actief in het verzet tegen de Nazi’s in Nederland. Ze werken bij de ondergrondse pers, helpen onderduikers en nemen deel aan de fysieke strijd tegen de Nazi’s. Deze verzetsstrijders worden ook wel de ‘Indische jongens’ genoemd. Indonesische studenten in Leiden spelen hierin een belangrijke rol. Ze zijn betrokken bij het samenstellen van illegale bladen en hebben een eigen sectie binnen de Binnenlandse Strijdkrachten.

Veel van deze Indonesische verzetsleden worden opgepakt en overleven de oorlog niet. Ook de Leidse sociologie student Irawan Soejono wordt in januari 1945 doodgeschoten tijdens een razzia in Leiden. Hij heeft op dat moment een stencilmachine voor het drukken van een verzetsblad bij zich. Als eerbetoon aan hem wordt de naam van de Indonesische verzetsgroep gewijzigd in ‘Irawan’.

4

Hoeveel mensen hebben in het verzet gezeten?

Op 5 mei 1945 is Nederland bevrijd van de Duitse bezetters. Ineens lijkt het alsof half Nederland in het verzet heeft gezeten. Ze willen aan de ‘goede’ kant van de geschiedenis staan, ze willen ‘helden’ zijn.

Maar voor veel echte verzetsstrijders eindigt de oorlog juist in een teleurstelling. Ook voor Truus en Freddie. Tegen het einde van de oorlog vallen alle verzetsgroepen onder de Binnenlandse Strijdkrachten met aan het hoofd prins Bernhard. "Dat was natuurlijk voor ons gevoel helemaal een verrechtsing", zegt Truus, die er juist linkse, communistische ideeën op nahoudt, zoals veel verzetsstrijders.

Na de oorlog nemen bovendien veel Nederlanders die niets hebben betekend voor het verzet of zelfs ‘fout’ zijn geweest hun plaatsen in het bestuur als vanouds in. Er is geen prominente plek voor de verzetsstrijders. Het communistische verzet krijgt zelfs te maken met ontkenning vanwege de Koude Oorlog. Hun daden worden weggemoffeld, ze vinden lastig werk en mogen soms zelfs geen herdenkingen meer bijwonen.

herbegrafenis in 1945
Herbegrafenis van 400 illegale strijders, begrafenisstoet in de duinen, Overveen 27 november 1945
 © Fotocollectie Anefo/Harry Sagers

Goed of fout
Maar hoeveel mensen hebben nou werkelijk in het verzet gezeten? Onder sterke invloed van historicus en tv-presentator Loe de Jong ontstaat na de oorlog een zeer zwart-wit beeld: je bent goed óf fout geweest.

Inmiddels zijn historici het erover eens dat de waarheid in het midden ligt: de meeste Nederlanders zijn ‘grijs’, ze hebben geen keuze gemaakt in de oorlog. Ze hebben hun best gedaan om te overleven. Slechts enkele tienduizenden zijn écht het verzet ingegaan, niet per se vanwege een politieke overtuiging of karakter, maar vaak vanwege vrienden en familie of simpelweg door toeval.

posters van het nederlandse verzet
Posters van het Nederlandse verzet met een groet naar de geallieerde militairen, 1945.
 © Fotocollectie Anefo
5

Wat heeft het verzet bereikt?

De harde realiteit is dat veel daden van het verzet hun doel niet hebben bereikt. Dit geldt vooral voor sabotageacties, liquidaties en stakingen. Het gewapend verzet heeft bovendien veel represailles uitgelokt waarbij onschuldige burgers hun leven hebben verloren. Zo steekt een communistische verzetsgroep in het najaar van 1943 hooi en stro van de Wehrmacht in brand. De Duitsers pakken de complete verzetsgroep op en sturen als represaille ongeveer zeshonderd communistische Nederlanders en tweehonderd Joden naar concentratiekampen.

Het spionagenetwerk Englandspiel is een van de grootste mislukkingen van het verzet. Interview met Erik Hazelhoff Roelfzema, de Soldaat van Oranje. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Historici hebben ontdekt dat in Overijssel waarschijnlijk méer Joden zijn vervolgd door de aanwezigheid van het verzet. “Het lijkt voorstelbaar dat de verzetsnetwerken de aandacht trokken van de Duitse politie die deze bestreed en dat als gevolg hiervan ondergedoken Joden werden gearresteerd,” zo schrijven Marnix Croes en Peter Tammes in het Historisch Nieuwsblad.

Veel verzetsstrijders die zijn opgepakt door de Duitsers of zijn omgekomen tijdens hun missie zijn nog steeds vermist. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Hoop
Wel heeft het verzet een positieve bijdrage geleverd aan het moraal onder de Nederlandse bevolking. De hoop op bevrijding van de Duitse bezetter en het gevoel dat je niet hulpeloos hoeft toe te kijken, maar je iets kunt dóen tegen de gruwelijkheden. Ook kleine uitingen van verzet, zoals heimelijk luisteren naar Radio Oranje, hebben hieraan bijgedragen.

Verder is iedere persoon die gered is door het verzet er natuurlijk één. Zij zijn het ‘levende bewijs’ dat het verbergen van onderduikers, vervalsen van persoonsbewijzen en smokkelen van piloten zeker effectief is geweest.

loek caspers
Loek Caspers (92) smokkelt tijdens de oorlog Joodse kinderen naar onderduikadressen.
 © NTR/VPRO

Hulp na de oorlog
Veel verzetsstrijders die de oorlog hebben overleefd betalen na de bevrijding een hoge prijs voor hun daden. Veel van hen kampen met emotionele en psychologische naweeën. Voor Loek Caspers is de bevrijding geen feest, omdat de Duitsers op 5 mei nog zes mensen uit haar verzetsgroep doodschieten: “er waren allemaal begrafenissen die week”.

Ook voor Gerrit Verbeek zijn de meidagen ieder jaar weer moeilijk. Op 4 mei kijkt hij geen tv, luistert niet naar de radio, doet helemaal niks. “Anders ga ik kapot. Ik kan dat niet aanhoren. De traumatische dingen uit de oorlog sleep ik nog met me mee.”

Al tijdens de Duitse bezetting belooft het verzet elkaar ook na de bevrijding niet in de steek te laten. In 1945 krijgt daarom de Stichting 1940-1945 vorm. Het initiatief kan op brede steun van de Nederlandse bevolking rekenen: massaal geven ze geld aan collectes. Ook koningin Wilhelmina uit haar dankbaarheid: ze stelt paleis ’t Loo open als herstellingsoord.

De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

De vraag om hulp neemt in de loop van de twintigste eeuw toe. Steeds meer verzetsstrijders kampen met problemen als gevolg van hun oorlogservaringen. In de jaren zeventig krijgt ook PTTS landelijke bekendheid. Daarnaast stelt de stichting zich open voor nieuwe groepen zoals tweede generatie slachtoffers. Ruim zeventig jaar later blijkt de strijd van het verzetstrijders met de oorlog niet voorbij, maar ook zeker niet vergeten.

In het kort

  • Door angst en twijfels over de Duitsers gaan weinig Nederlanders onmiddellijk na de bezetting in het verzet. De illegale pers is een van de eerste vormen van verzet. De eerste verzetsstrijders komen veelal uit de communistische hoek.

  • Door het groeiende aantal anti-Joodse maatregelen, de represailles na de Februaristaking en de Arbeitseinsatz gaan steeds meer Nederlanders in het verzet.

  • Halverwege de oorlog krijgt het verzet een steeds grimmiger karakter. Het gewapend verzet groeit, maar het risico op represailles, executies en ongelukken is erg groot.

  • Naar schatting zaten tienduizenden mensen in het verzet. Miljoenen Nederlanders maakten geen keuze tussen ‘goed’ en ‘fout’.

  • Veel verzetsdaden bereikten niet hun doel zoals het gewapend verzet. Niettemin zijn er veel mensenlevens gered en gaf het verzet het Nederlandse volk hoop.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Anne Verwaaij

Redacteur

Ook interessant

om te weten