Iran_header
Iran: het land waar niets mag, maar alles kan?

In de Islamitische Republiek Iran zijn veel regels. Regels die wij in Nederland niet zo goed begrijpen. Vrouwen moeten zich bedekken en dragen verplicht een hoofddoek, alcohol is verboden, mannen en vrouwen zitten gescheiden van elkaar in de bus en in het openbaar dansen op muziek kun je ook maar beter niet proberen. Toch zijn deze regels niet altijd zo strikt als ze voor ons lijken en gebeurt er in het moderne en ontwikkelde Iran meer dan we aan de oppervlakte zien.

Het is moeilijk een vergunning te krijgen om in Iran te filmen, maar Thomas Erdbrink krijgt in 2015 toestemming voor de serie Onze Man in Teheran. Inmiddels is ook een tweede serie in de maak en in De Wereld Draait Door krijgen we alvast een voorproefje.

1

Waarom mochten vrouwen vroeger wel korte rokjes aan?

Iran is altijd een erg ontwikkeld land geweest. Het land wordt ook wel de bakermat van de menselijke beschaving genoemd. Eeuwenlang is het Perzische Rijk de heerser in een gebied dat zich uitstrekt van Turkije tot India. Het land is een belangrijke post op verschillende handelsroutes tussen het Romeinse Rijk en Azië, zoals de bekende zijderoute. Hierdoor is het gebied dat nu Iran is, al eeuwenlang met het westen verbonden en is er ook altijd veel uitwisseling van kennis en goederen geweest. Ruïnes en opgravingen laten zien hoeveel rijkdom er in die tijd is.

Iran_persepolis
In de oude stad Persepolis is een populaire toeristische bestemming. Hij is gebouwd door Koning Darius en verwoest door Alexander de Grote.

In de jaren 60 en 70 wordt de Happy Hippie Trail populair onder westerse jongeren: een reis over land naar Afghanistan of India. In het geschiedenisprogramma Andere Tijden vertelt één van hen hoe het moderne Iran hen verbaast.

Vergeleken met omliggende landen is Iran in die tijd erg modern. Er zijn ‘splendid roads’ en een Parijse sfeer.

Jarenlang is Iran een land met sterke banden met het westen. Sjah Mohammad Reza, de monarch die dan aan de macht is, heeft goede vriendschappen met Amerika en ook met ons koningshuis.

Iran_beatrix
In 1963 gaat het Nederlandse koningshuis op bezoek bij de sjah in Iran. Van de strikte kledingvoorschriften is dan nog niets te zien.
 © ANP

Aan de Parijse sferen in Teheran komt een einde in 1979, wanneer het volk in opstand komt en de Islamitische Revolutie uitbreekt. De sjah zorgt dan wel voor welvaart, hij heeft ook wat dictatoriale trekken. Politieke partijen zijn verboden, hij voert censuur en heeft een geheime dienst. De bevolking is het beu.

Iraanse revolutie 1978-1979

De protesten tegen het sjahregime vinden eerst plaats door Iraniërs in andere landen, waarna het overslaat Iran zelf. In 1978 gaan de mensen in massaal de straat op.

Volgens de grondwet van 1906 moet de sjah de religieuze leiders betrekken bij het beleid. Dat doet hij niet en daarom grijpen zij in. De religieuze leiders worden de spreekbuizen van de bevolking.

Onder invloed van de religieuze leiders keert de revolutie zich tegen de westerse invloeden in Iran.

Zo komt er een einde aan de Pahlavi-dynastie die van 1925 tot 1979 regeert en vanaf dat moment gebruikt de islamitische republiek de Koran als uitgangspunt voor de wetgeving.

2

Wie bestuurt Iran?

Nadat Sjah Mohammad Reza in 1979 is afgezet en het volk tijdens een referendum vóór de Islamitische Republiek stemt, komt ayatollah Ruhollah Khomeini aan de macht. Volgens de wet van dit ‘nieuwe’ land is deze geestelijke de Opperste Leider. Naast Khomeini is er ook nog een Raad van Hoeders, een president en een parlement. Die laatste twee worden gekozen door het volk, maar kandidaten moeten eerst geaccepteerd worden door de Raad van Hoeders. Wanneer deze verwachten dat de kandidaat niet zal handelen volgens de islamitische wetten, weigeren ze dat. Ook alle beslissingen die het parlement neemt, kunnen worden tegengehouden met een veto door de Raad of de Ayatollah.

Iran_ayatollahs
 © ANP

Na de dood van Khomeini in 1989 komt Ali Hosseini Khamenei aan de macht als Opperste Leider. Hij staat bekend als erg conservatief. De huidige president van Iran is Hassan Rohani en is – voor Iraanse begrippen – juist progressief.

"Als je Iran vergelijkt met een grote winkel. Dan is Rohani het hoofd van de etalage, die zegt: "het moet er zo uit zien". Maar dat betekent niet dat het topmanagement van de winkel veranderd is."

In zijn eerste termijn hervat Rohani de gesprekken met het westen over het nucleaire programma van Iran en in 2015 komen de partijen tot een akkoord. In ruil voor het terugdringen van nucleaire bronnen heft de VN de economische sancties op. Sindsdien is de relatie tussen het westen en Iran verbeterd.

 

Iran_Khamenei
 © ANP
3

Hoe gaat Iran om met mensenrechten?

Al decennialang, ook tijdens het bewind van de sjah, verlaten Iraniërs hun land vanwege onderdrukking van minderheden en vanwege politieke redenen. Vrijheid in Iran is beperkt, zeker voor bepaalde groepen.

Vrouwen

Vrouwen hebben in Iran minder rechten dan mannen. Dat uit zich in kleding, maar bijvoorbeeld ook in het huwelijk, waar de man de baas is en vrouwen geen scheiding mogen aanvragen.

Tegelijkertijd zijn er talloze voorbeelden van vrouwen die actief zijn in de publieke ruimte én in typisch mannelijke beroepen of sporten. Zo is de CEO van Iran Air een vrouw, is er een heuse vrouwelijke surfcommunity in het zuiden van Iran én zijn vrouwen sterk vertegenwoordigt in het hoger onderwijs. Ondanks deze positieve voorbeelden, zit de islamitische wet toch nog vaak de vrijheid van vrouwen in de weg.

Vrouwen in Iran

Iran-Duitsland
Deze landen spelen een vriendschappelijke wedstrijd tegen elkaar in het Ararat stadion in Teheran in 2006. Dit was de eerste wedstrijd tussen vrouwen sinds de Islamitische Revolutie in 1979. De hoofddoek is voor alle spelers verplicht.
Teleurgestelde sportsters
Op 3 juni 2011 cancelde FIFA de Olympische kwalificatiewedstrijd in Jordanië, omdat de Iraanse autoriteiten haar spelers verbood de hoofddoek af te doen.
Buitenlandse Zaken
In 2013 stelt president Rohani Marzieh Afkham aan als eerste vrouwelijke woordvoerder voor Buitenlandse Zaken in Iran. Door de Syrische burgeroorlog en de discussies over het nucleaire programma van Iran kreeg zij een belangrijke rol.
Iraanse politievrouwen
Iraanse vrouwen van de politieacademie in Teheran tijdens hun diploma-uitreiking.
Parkour running in Teheran
Deze sport is bedoeld om buiten te doen. De Iraanse vrouwen maken zichzelf dan ook graag zichtbaar in het Tavalod Park in Teheran.
Vrouwen trainen voor parkour running
Sporten is niet alleen een sportieve activiteit, het brengt deze vrouwen samen in hun strijd tegen ongelijkheid.
Boycot schaakwedstrijd
Tijdens de wereldkampioenschappen schaken voor vrouwen in Teheran is iedereen verplicht een hoofddoek te dragen. Een aantal spelers roept op tot een boycot, omdat ze het niet eens zijn met deze wet. Anderen benadrukken dat dit evenement in Iran belangrijk is voor de vrouwenemancipatie.
Mannen blijven de baas
Aanvoerder Niloofar Ardalan spreekt haar teamleden toe tijdens een training. Uiteindelijk moesten ze zonder haar naar de Aziatische kampioenschappen in Maleisië in 2015, omdat Ardalans man zijn recht gebruikte om zijn vrouw het reizen te verbieden.
Vrouwelijke circuitracer
Laleh Seddigh verslaat alle mannen tijdens een race in het Azadi stadion in Teheran in 2005.
Eerste vrouwelijke minister sinds revolutie
Marzieh Vahid Dastjerdi wordt in 2009 gekozen als de eerste vrouwelijke minister en leidt het ministerie van gezondheid.
Eerste internationale marathon
Op 7 april 2017 werd de eerste Internationale Marathon van Iran gehouden in Teheran. Ook vrouwen konden zich inschrijven, maar op het laatste moment bleek toch dat ze niet mee mochten doen. Daarom moedigen ze de mannelijke lopers aan.

LGBT-rechten

In Iran is het niet toegestaan een seksuele relatie met iemand van hetzelfde geslacht aan te gaan. Je kunt hiervoor in de gevangenis belanden, gemarteld worden of zelfs de doodstraf krijgen

Opvallend is dat je wel legaal een geslachtsverandering kunt laten uitvoeren en dat wordt voor transgenders zelfs deels betaald door de overheid. Soms worden homoseksuelen hiertoe gedwongen om vervolging te voorkomen. Iran heeft, na Thailand, de meeste geslachtsveranderingsoperaties ter wereld.   

Iran_Isfahan

Andere religies

Officieel is 98% van de bevolking in Iran moslim, waarvan het grootste gedeelte het sjiisme aanhangt. Andere religies, zoals het christendom, jodendom en het zoroastrisme zijn toegestaan, zo lang mensen zich maar aan de wet houden. In de toeristische stad Isfahan is er bijvoorbeeld de Armeense wijk Julfa met meerdere kerken. Wel hebben mensen met andere religies dan de sjiitische islam, vaker te maken met discriminatie of uitsluiting en zijn er ook veel voorbeelden van christenvervolging en vervolging van Arabieren. Daarnaast kun je de doodstraf krijgen als je jezelf vanuit de islam bekeert tot een andere religie. 

De meisjes op de zoroastristische school dragen vanwege de islamitische wet een hoofddoek.

4

Is er echt een moraalpolitie in Iran?

Ja, die is er en die controleert op straat of mensen zich houden aan de islamitische regels. Dit betreft vooral vrouwen, die zich zedelijk moeten kleden. Wanneer je dat niet doet, kun je worden opgepakt, zelfs voor iets ‘kleins’ als een felgekleurd kledingstuk. Vaak blijft het bij een waarschuwing, maar er zijn ook voorbeelden van mensen die opgepakt of zelfs mishandeld worden.

In 2014 worden de dansers uit dit filmpje gearresteerd. Ze krijgen een voorwaardelijke straf: een celstraf en zweepslagen. Deze wordt alleen uitgevoerd als ze zich de komende drie jaar opnieuw misdragen.

 

Ondanks deze strikte regels zie je op straat toch een ander beeld. Zeker in grote steden, zoals Teheran, dragen vrouwen hun hoofddoek zo losjes mogelijk om hun hoofd waardoor hun haar gewoon zichtbaar is en zijn ze flink opgedoft met make-up. Jonge stelletjes staan gescheiden van elkaar in de bus, maar houden door het hek stiekem elkaars hand vast. Muzikanten spelen hun nieuwe nummers op een beschutte plek, totdat iemand roept dat de politie eraan komt en ze wegspurten.

"Na de revolutie werd het leven wat meer op jezelf. Er kwam meer verschil tussen binnen en buiten."

Buiten het zicht van de politie om, kan er dus heel veel in Iran. Zo is er een grote ondergrondse muziekscene, wordt er binnenshuis alcohol geschonken en zelfs ook veel drugs gebruikt. Iran is zelfs een belangrijk doorvoerland in de smokkel van opium en heroïne en heeft het hoogste aantal drugsverslaafden ter wereld.

Iran: grootste aantal drugsverslaafden ter wereld. Een reportage van Sander Bartling

KRO-NCRV De Ochtend - 14 apr 2017

00:00

00:00

Toerisme

De laatste jaren groeit het toerisme in Iran erg hard. Hoewel de islamitische regels de massa tegenhoudt om te komen, je kan immers niet lekker aan het strand liggen of een biertje drinken op het terras, heeft een avontuurlijke groep reizigers Iran nu definitief ontdekt als bijzondere vakantiebestemming. De ervaring is dat de regels voor westerlingen iets minder strikt gelden. Een blote enkel wordt getolereerd en vrouwelijke toeristen kunnen een hotelkamer delen met een man zonder te hoeven aantonen dat ze getrouwd zijn.

Iran staat bij toeristen bekend als een erg gastvrij land. Iraniërs zijn erg trots op hun land en willen graag in contact komen met mensen in het westen, doordat mogelijkheden voor reizen voor henzelf vaak beperkt zijn. Daarom richtte de Iraanse student Navid Yousefian in 2015 de Facebookgroep See you in Iran op, waar Iraanse jongeren in contact komen met reizigers en hen tips geven. De Facebookgroep is inmiddels een begrip geworden onder de internationale reiscommunity.

5

Hoe kan het dat jongeren in Iran zo actief zijn op sociale media terwijl dit verboden is?

In Iran is veel internetcensuur. Website zoals Facebook, Twitter en YouTube zijn verboden, maar de hoogopgeleide Iraanse jongeren hebben allerlei manieren om de blokkades te omzeilen.

Voor de komst van sociale media is het voor het Iraanse regime makkelijk om de invloeden van het Westen tegen te houden, inmiddels is dat moeilijker geworden.

Voor veel jongeren is hun smartphone een eerste ingang naar de rest van de wereld.

Over het algemeen grijpt de overheid beperkt in op het illegale gebruik van westerse websites en apps in Iran, behalve in tijden van onrust. Bijvoorbeeld tijdens de protesten in 2009, die ook wel de Twitter Revolutie genoemd wordt. De overheid arresteert mensen die negatieve dingen op dit medium plaatsen, maar ook daar zijn oplossingen voor.

De Iraans-Nederlandse Farhad Fatemi geeft de Iraanse bevolking de mogelijkheid ontraceerbaar te twitteren.

Ondertussen heeft ayatollah Khamenei zelf ook Twitter en Facebook. De ban op sociale media en tegelijkertijd het vele gebruik hiervan, is een goed voorbeeld van de paradoxale regels in Iran.

Bellen met de wereld: Ayatollah Tanasoli

VPRO Bureau Buitenland - 25 mrt 2015

00:00

00:00

6

Helpen de protesten?

Iran is een islamitische republiek vanwege protesten tegen het bewind van de sjah. Tijdens de revolutie van 1979 heeft het volk dus gekregen wat ze wilden, ook al is het huidige Iran niet hetgeen dat iedereen dan voor ogen heeft.

Iran_vrouwenbedekt
 © ANP

De eerste keer dat Iraniers weer massaal hun overheid durft te bekritiseren is tijdens studentenprotesten in 1999. Dit begint met vredige demonstraties tegen de sluiting van een krant. Uiteindelijk willen de protestanten democratie. Deze periode is dan ook een voorbode voor de onrust die in 2009 begint na de presidentsverkiezingen. De bevolking vermoed fraude en wil in plaats van Ahmadinejad, Mousavi als president.

Protestanten verwachten dat deze protesten eindelijk voor verandering gaan zorgen. 

Eerst lijkt het alsof ayatollah Khamenei toegeeft en onderzoek instelt, uiteindelijk wordt de betwiste Ahmadinejad toch uitgeroepen als winnaar. De protesten houden nog maanden aan, maar uiteindelijk geeft de bevolking op, omdat de situatie niet verandert door hun acties.

Deze Groene Revolutie, krijgt een vervolg in 2011 en ook eind 2017 gaat een groot deel van de bevolking weer de straat op. Aanleiding is de hoge inflatie en werkloosheid, maar de protesten keren zich ook tegen ayatollah Khamenei.

Iran_protestvrouw
 © ANP

Uiteindelijk gaan vrouwen massaal de straat op om voor de zoveelste keer te protesteren tegen de verplichte hoofddoek. Elke keer lijkt het alsof de protesten voor verandering zorgen, maar een nieuwe revolutie blijft elke keer uit.

Hoewel begin 2018 de Iraanse bevolking weer massaal de straten op gaat, zijn er ook mensen die wél tevreden zijn met de regels in hun land.

Waarschijnlijk ook omdat Iraniërs uit het verleden weten dat een revolutie niet altijd tot goede dingen leidt. In Iran spreken ze ook wel van de Stille Revolutie. Door in kleine stapjes de regels van het regime steeds meer uit te dagen, verandert het land langzaamaan toch wat.

Hoewel president Rohani dus graag naar het volk wil luisteren, heeft hij te maken met de wil van de Opperste Leider. Voorlopig zal de hoofddoek zeker nog verplicht blijven.

Ontdek verleden, heden en toekomst van het Midden-Oosten

De afgelopen 100 jaar is het Midden-Oosten drastisch veranderd. Aan de hand van elf keerpunten vertelt de webdocumentaire Focus Midden-Oosten de geschiedenis van deze regio die vandaag de dag vooral bekend staat om haar vele conflicten. Ook de Islamitische Revolutie in Iran in 1979 is een van deze keerpunten.   

In het kort

    • Voor 1979 is Iran een constitutionele monarchie. Doordat de sjah de welvaart niet goed verdeelt, komt het volk in opstand. Een revolutie volgt, waarna de religieuze leiders de macht overnemen.
    • In de Islamitische Republiek gelden de regels van de Koran. Iran heeft een democratisch stelsel, maar de Opperste Leider ayatollah Khamenei heeft vetorecht om alle beslissingen te herroepen.
    • Vrouwen hebben minder rechten in Iran, maar zijn wel opvallend actief in verschillende sectoren van de maatschappij. Homoseksualiteit is niet toegestaan, maar geslachtsoperaties wel. Andere religies zijn toegestaan.
    • De laatste jaren zijn er vaak protesten tegen het bewind van de ayatollah, maar een revolutie blijft uit.
    • Alle regels gelden in de publieke ruimte. Iraniërs hebben veel manieren om daar creatief mee om te gaan en dagen zo de overheid uit. Op deze manier is er in Iran een Stille Revolutie bezig.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Marjolein Koster

Redacteur

Ook interessant

om te weten