Wat is de Beeldenstorm?
Wat gaat er vooraf aan de Beeldenstorm?
Als Filips II in 1555 zijn vader Karel V opvolgt als heer van de Nederlanden, zijn er al veel spanningen. Net als zijn vader is Filips streng katholiek en ziet hij als . Hij laat ze hard vervolgen. Veel protestanten worden opgepakt en ter dood veroordeeld, bijvoorbeeld tot de brandstapel. Dat roept steeds meer weerstand op. Niet alleen bij protestanten, maar ook bij katholieken die de vervolgingen veel te ver vinden gaan. Ondertussen krijgen verschillende vormen van het protestantisme, zoals het lutheranisme en het , meer aanhang.
Acht doopsgezinden te Amsterdam verbrand, Jan Luyken (1683-1685)
Geloof is niet de enige bron van onvrede. Filips II probeert het bestuur van de Nederlanden verder te . Nederlandse edelen en lokale bestuurders zijn bang dat ze hun macht en oude rechten kwijtraken. Ook economisch zit het tegen. Er is werkloosheid en na slechte oogsten in de winter van 1564-1565 wordt voedsel duurder en lijden mensen honger.
"Filips II wil de Spaanse heerschappij vergroten, maar de Nederlandse edelen weigeren hun macht op te geven." Alle afleveringen van Het Verhaal van Nederland (NTR) bekijk je op NPO Plus.
Op 5 april 1566 stappen zo’n 200 edelen naar Margaretha van Parma in Brussel, de halfzus van Filips II die de Nederlanden namens hem bestuurt. Ze bieden haar een aan en vragen haar om minder hard op te treden tegen protestanten. Margaretha voert tijdelijk versoepelingen in om een opstand te voorkomen en te kunnen overleggen met Filips II. Een van haar adviseurs noemt de edelen spottend gueux, wat Frans is voor bedelaars. De edelen nemen die naam over en noemen zichzelf geuzen.
Veel Nederlandse edelen waren zelf ook katholiek, maar vonden de vervolging van protestanten te ver gaan. Ga voor de hele aflevering naar NPO Plus.
De tijdelijke versoepelingen geven de protestanten meer ruimte. Ze durven openlijker bij elkaar te komen. Bijvoorbeeld tijdens hagenpreken: protestantse kerkdiensten in de buitenlucht. Deze zijn buiten, omdat ze geen diensten mogen houden in kerkgebouwen. Rondtrekkende predikanten roepen gelovigen op om hun bestaan in te richten volgens de Bijbel. Daarin staat volgens hen dat de mens moet leven, en geen beelden mag maken van God of . Katholieken zouden tegen die regels, want hun rijkversierde kerken staan vol met beelden.
Margaretha probeert de hagenpreken te verbieden en zet een prijs op het hoofd van predikanten. Alle afleveringen van Het Verhaal van Nederland (NTR) bekijk je op NPO Plus.
Waar en wanneer begint de beeldenstorm?
10 augustus 1566 wordt vaak gezien als het begin van de Beeldenstorm in de Nederlanden. Na een hagenpreek in het Zuid-Vlaamse Steenvoorde bestormt een groep aanwezigen een klooster en richt daar vernielingen aan. Heiligenbeelden worden stukgeslagen, schilderijen kapotgescheurd, kerkzilver geroofd en boeken vernietigd. Sommige protestanten zien de vernielingen als een zuivering. Zij willen de katholieke kerken veranderen in sobere kerken, waarin het lezen en uitleggen van de Bijbel centraal staat.
"Zij zeggen eigenlijk: dat moet allemaal weg, dat is des duivels." Alle afleveringen van Het Verhaal van Nederland (NTR) bekijk je op NPO Plus.
Vanuit het zuidwesten verspreidt de Beeldenstorm zich in de weken en maanden daarna over grote delen van de Nederlanden, tot aan Leeuwarden en Groningen toe. In sommige steden, zoals Antwerpen, vernielen de bestormers veel kerken en kloosters. Maar op veel plaatsen verloopt de storm veel rustiger en wordt het geleid door lokale verenigingen of besturen. Op die plekken willen protestanten kerken vooral geschikt maken voor hun eigen gebeden en krijgen katholieken de kans hun beelden en schatten in veiligheid te brengen.
Wat gebeurt er na de beeldenstorm?
Filips II is woedend over de Beeldenstorm. Hij stuurt zijn beste generaal, de hertog van Alva, met een leger van 10.000 man van Spanje naar de Nederlanden. Alva moet orde op zaken stellen en een einde maken aan de opstand. Het leger komt in augustus 1567 aan. Alva richt een speciale rechtbank op om protestanten te vervolgen: de Raad van Beroerten. Onder de bevolking krijgt die al snel de bijnaam ‘Bloedraad’, omdat er naar schatting 6.000 tot 8.000 mensen door de Raad veroordeeld. Meer dan 1.000 protestanten krijgen de doodstraf en veel anderen worden verbannen. Veel edelen slaan op de vlucht. Alva krijgt door zijn harde aanpak al snel de bijnaam ‘IJzeren Hertog’.
Tirannie van Alva door Willem Jacobsz. Delff (1622)
Het jaar 1566 wordt al snel ‘het Wonderjaar’ genoemd, want de snelle opeenvolging van dramatische gebeurtenissen blijkt achteraf belangrijke gevolgen te hebben. Na de Beeldenstorm lopen de spanningen verder op. Willem van Oranje trekt zich in 1567 terug op het kasteel van zijn familie in het Duitse rijk. Vanaf daar organiseert hij gewapende invallen in de Nederlanden tegen het bestuur van Filips II, met wisselend succes.
De Beeldenstorm blijkt later het begin van een lange periode van opstand en oorlog in de Nederlanden, waarin duizenden mensen om het leven komen. Uiteindelijk maakt een deel van de Nederlanden zich los van Filips II en ontstaat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, een voorloper van het huidige Nederland.
Onder Karel V en Filips II groeit de onvrede in de Nederlanden in de 16e eeuw. Protestanten worden hard vervolgd, edelen zijn bang om hun macht te verliezen en de bevolking heeft het economisch zwaar.
Het protestantisme krijgt ondertussen meer aanhang. Tijdens hagenpreken komen grote groepen protestanten samen. Predikanten uiten kritiek op de Katholieke Kerk en de rijkversierde kerken vol heiligenbeelden.
Op 10 augustus 1566 vernielt een groep na een hagenpreek beelden en andere bezittingen in een klooster in Steenvoorde. De Beeldenstorm verspreidt zich daarna snel over grote delen van de Nederlanden.
Filips II reageert hard en stuurt de hertog van Alva met een leger naar de Nederlanden. Alva vervolgt en veroordeelt duizenden mensen via de Raad van Beroerten, die de bijnaam ‘Bloedraad’ krijgt.
De Beeldenstorm vindt plaats aan het begin van een lange periode van opstand en oorlog in de Nederlanden. Uiteindelijk maakt een deel van de Nederlanden zich los en ontstaat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
