Waarom hebben we een Eerste Kamer?

de eerste kamer
Waarom hebben we een Eerste Kamer?

In de Haagse politiek zijn twee Kamers waar politici over wetten praten; de Tweede Kamer en de Eerste. Deze verdeling is er al sinds de tijd van Napoleon. Wat doet de Eerste Kamer precies, en waarom is hij er nog steeds?

1

Wat doet de Eerste Kamer?

De Eerste Kamer bestaat uit 75 senatoren. Deze leden van de Eerste Kamer mogen geen wetten maken. Ze zijn er om de wetsvoorstellen uit de Tweede Kamer te bespreken, te keuren en erover te stemmen.

In 1848 legt minister van Justitie Donker Curtius het doel van de Eerste Kamer zo uit: "niet in het stichten van het goede, maar in het voorkomen van het kwade”. Kamerleden moeten waken voor de ‘waan van de dag’ en ervoor zorgen dat al te radicale voorstellen van de – nu rechtstreeks verkozen Tweede Kamer – worden tegengehouden. De Eerste Kamer is een plek waar politieke voorkeuren even aan de kant worden geschoven en waar nog eens goed gekeken wordt of een door de Tweede Kamer aanvaard voorstel nu wel zo’n goed idee is.

Eerste kamer
Eerste Kamer
 © ANP

In tegenstelling tot de Tweede Kamer heeft de Eerste Kamer echter geen recht van amendement: senatoren mogen wetsvoorstellen niet wijzigen. Ook heeft de Eerste Kamer geen recht van initiatief. Senatoren mogen dus ook geen nieuwe wetsvoorstellen indienen. Wél heeft de Eerste Kamer net als de Tweede Kamer vraagrecht en recht van interpellatie. Een minister die een wetsvoorstel indient moet dus mondelinge of schriftelijke vragen van senatoren beantwoorden. Ook kunnen Eerste Kamerleden, net als Tweede Kamerleden, moties indienen waarin ze hun mening over het beleid van een bepaalde minister naar voren brengen. De minister mag een aangenomen motie niet naast zich neerleggen.

2

Wanneer begint de Eerste Kamer?

In 1815 roept Willem I zichzelf uit tot koning. Hij besluit de volksvertegenwoordiging (ook wel parlement of Staten-Generaal genoemd) op te splitsen in twee Kamers. Dit gebeurt op verzoek van de Zuidelijke Nederlanden, die de adel meer macht willen geven in de volksvertegenwoordiging. De Noordelijke Nederlanden zien dat niet zitten – in Noord-Nederland is niet veel adel. Toch gaan ze uiteindelijk akkoord, zij het met een bredere definitie: de koning kiest de Eerste Kamerleden "uit hen die door diensten aan den Staat bewezen, door hunne geboorte of gegoedheid onder de aanzienlijksten van de lande behoren." Niet alleen geboorte kan dus een criterium zijn, maar ook of je goede dingen voor het land hebt gedaan.

Willem I zelf staat welwillend tegenover een Eerste Kamer (ook wel senaat genoemd): hij mag zelf de leden ervan aanwijzen. Voor de Koning een mooie gelegenheid om de Tweede Kamerleden een beetje in toom te houden. De Tweede Kamer wordt dan nog gekozen door de Provinciale Staten (afgevaardigden uit de provincies); een proces waarop de koning een stuk minder invloed heeft.

Sinds 1815 zijn er in Nederland twee Kamers.

De grote invloed van de koning op de Eerste Kamer leidt ertoe dat de Belgen het instituut gaan beschouwen als een ‘Ménagerie du roi’ (dierentuin van de Koning). De Zuidelijke Nederlanden zien al hun voorstellen stranden in de Eerste Kamer. In 1830 scheidt België zich af van Nederland, maar de Eerste Kamer wordt niet afgeschaft.

Wel verandert er vanaf 1848 iets in de manier waarop senatoren gekozen worden. De Eerste Kamer wordt indirect gekozen door politici uit de Provinciale Staten. In het begin blijft de Kamer alleen voor de allerrijksten toegankelijk. In 1887 wordt bepaald dat burgers die een hoog ambt hebben bekleed maar niet per se tot de hoogste inkomensgroep behoren - hoogleraren, officieren, rechters, oud-ministers, oud-Tweede Kamerleden - voortaan ook lid mogen worden. Vanaf 1917 worden alle beperkingen opgeheven en kunnen ook vrouwen worden verkozen.

3

Hoeveel macht heeft de Eerste Kamer?

Meestal leidt de Eerste Kamer een onopvallend bestaan. Het normale beeld: terwijl Tweede Kamerleden over elkaar heen buitelen op jacht naar media-aandacht en elk komkommernieuwtje aangrijpen om de minister aan zijn of haar jas te trekken, discussiëren de vaak wat oudere senatoren in alle rust over de kwaliteit, wenselijkheid en haalbaarheid van voorstellen.

Een interview uit 2011 met toenmalig Eerste Kamervoorzitter René van der Linden (CDA).

Maar het komt voor dat de Eerste Kamer op haar strepen gaat staan. Dat gebeurt bijvoorbeeld een aantal keer als senatoren wetsvoorstellen van de regering over bestuurlijke vernieuwing niet zien zitten. Tijdens de roemruchte ‘Nacht van Wiegel’ – in de nacht van 18 op 19 mei 1999 – zet VVD-senator Hans Wiegel de verhoudingen in het kabinet Paars II op scherp als hij een D66-wetsvoorstel voor een correctief referendum om zeep helpt door als enige VVD’er tegen te stemmen. Dit zou leiden tot een stevige kabinetscrisis.

In 2012 wordt een vergelijkbaar voorstel voor een gekozen burgemeester ook weggestemd in de Eerste Kamer. Dit leidt zelfs tot het aftreden van een betrokken minister.

4

Wat is de toekomst van de Eerste Kamer?

De toekomst van de Eerste Kamer is behoorlijk onzeker. D66, Groenlinks, de SP en de PVV bijvoorbeeld willen de senaat afschaffen. Af en toe komt er een onderzoek of kijkt een commissie naar wat er verbeterd en vernieuwd kan worden.

Politiek redacteur Eric Vrijsen schrijft in Elsevier: "In de genen van de Eerste Kamer zit iets conservatiefs. Het is een macht die vernieuwing dempt." Vooral op het gebied van bestuurlijke vernieuwing is dat het geval geweest, zoals de in dit venster aangehaalde voorbeelden (Nacht van Wiegel, gekozen burgemeester) bewijzen. En als het om bestuurlijke vernieuwing van de Eerste Kamer zelf gaat, zullen die conservatieve genen zich misschien nog wel meer laten gelden.

Ridderzaal

In het kort

  • Willem I roept zichzelf in 1815 uit tot koning en voert een tweekamerstelsel in. Dat gebeurt op aandringen van de Belgen, maar al snel beschouwen zij de Eerste Kamer als een 'dierentuin van de koning'.

  • In 1848 wordt de grondwet hervormd. De Eerste Kamer wordt voortaan via de Provinciale Staten gekozen.

  • De Eerste Kamer heeft minder bevoegdheden dan de Tweede Kamer, maar is machtig in vergelijking met andere landen. Zo mag de Eerste Kamer hier hele wetsvoorstellen in de prullenbak gooien. 

  • Dat gebeurt zelden: de Eerste Kamer is doorgaans een 'chambre de réflexion'. Als de Eerste Kamer, tóch zijn tanden laat zien, leidt dat altijd meteen tot discussie over het instituut zelf. 

  • Hervormingen kunnen, mede dankzij de vertragende werking van de Eerste Kamer zelf, lang duren.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

Ook interessant

om te weten