Wat is de 'as van verzet'?

Hoewel Iran en de VS vroeger bondgenoten waren, verandert dit met de Iraanse Revolutie in 1979. Na de val van de westers gezinde Sjah komt de islamitische Republiek Iran aan de macht. De VS zijn sinds die tijd ‘de Grote Satan’ in de ogen van het Iraans bewind. Iran vindt dat de VS zich niet met het Midden-Oosten moet bemoeien. Ook vindt het bewind de staat Israël onwettig. Die moet worden vernietigd en vervangen door een Palestijnse staat. Verder wil het Iran zélf een dominante positie in de regio innemen en die van rivaal Saoedi-Arabië verkleinen.

Iran steunt vanaf de jaren 80 de eerste terreurgroepen in het Midden-Oosten. Dat gebeurt via de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC). Deze machtige militaire, politieke en economische organisatie levert sinds die tijd steeds meer geld en wapens aan para-militaire milities in de regio. De meeste hebben hetzelfde geloof als Iran en zijn sjiitisch. Maar er gaat ook steun naar groepen die de soennitische religie aanhangen, zoals Hamas. Om die reden denken deskundigen dat de strijd tussen Iran en Saoedi-Arabië geen religieuze strijd is. Maar dat religie gebruikt wordt als een instrument. Namelijk om geopolitieke doelen te bereiken en de meeste macht te krijgen in de regio. 

De verschillende groepen die door Iran worden gesteund staan ook wel bekend als proxy's. Zij voeren aanvallen uit in lijn met - of in coördinatie met - Iran. Het doel is om met behulp van al deze partijen de Iraanse invloed in het Midden-Oosten uit te breiden en de invloed van het Westen te verkleinen. Die invloed van het Westen is namelijk niet alleen economisch en diplomatiek, maar ook militair zichtbaar. Op de kaart hieronder kun je bijvoorbeeld zien hoeveel militaire VS-bases er zijn rond de Perzische Golf:

In 1982 richt Iran in Libanon haar eerste proxy op. Dat gebeurt nadat Israël deze buurstaat is binnengevallen. De sjiitische groep krijgt de naam Hezbollah; oftewel Partij van God. Er ontstaat in de jaren erna een invloedrijke politieke tak én een uitgebreide gewapende militie in Libanon. Het elimineren van de staat Israël is voor Hezbollah het voornaamste doel. Hezbollah bouwt hier uiteindelijk een strijdmacht op van ruim 20.000 strijders. Die krijgt van Iran een groot arsenaal wapens tot haar beschikking; zoals tanks, ballistische raketten en onbemande drones waarmee zij Israël bestookt.

In de jaren 80 gaat Iran ook verschillende pro-Iraanse milities in buurland Irak steunen. De meeste ervan zijn sjiitisch. De bekendste is Kataib Hezbollah die de Amerikaanse belangen in dit land bestrijdt. Na het definitieve vertrek van de Amerikaanse troepen uit Irak in 2011 verhoogt Iran de steun aan deze groep. Met als doel de Iraanse belangen in het buurland verder te vergroten.

In Syrië ligt de focus van Iran in de jaren tachtig eerst alleen op steun van de Syrische dictator Hafez al-Assad. Dat verandert na de Arabische lente in 2011. Vanaf dan krijgt zijn zoon Bashar hulp van pro-Iraanse rebellen. Deze strijders gaan dan meevechten met het Syrische leger om de opstand tegen Bashar al-Assad de kop in te drukken.

Ook de rebellenbeweging van de Houthi’s maakt deel uit van de ‘as van verzet’. Dat gebeurt vanaf 2014 als er in Jemen een burgeroorlog uitbreekt. Omdat rivaal Saoedi-Arabië het regeringsleger steunt, gaat Iran de Houthi's helpen. De IRGC geeft de Houthi's geld en leert hen drones te bouwen. Maar levert ook veel wapens die in kleine boten over zee het land binnen gesmokkeld worden. De groep beschikt ook over kruisraketten en helicopters. 

Iran steunt de Houthi's vooral vanwege geo-politieke redenen. Jemen ligt namelijk op een heel strategisch punt; bij de ingang van de Rode Zee. Daar varen jaarlijks 20.000 containerschepen, olietankers en marineschepen doorheen. Hoe cruciaal deze scheepvaartroute voor de wereldeconomie is, en welke rol de Houthi's hierin voor Iran kunnen spelen, wordt duidelijk tijdens de Gaza-oorlog in 2023.

Vanaf de oprichting van de Islamitische Republiek Iran voeren de VS en het Westen allerlei sancties uit tegen Iran. Zoals tegen de nucleaire proliferatie van Iran. Of tegen het financieren van terreurgroepen. Zo geeft Iran volgens schattingen van de VS Hezbollah tot aan 2019 jaarlijks minimaal 700 miljoen dollar.

Daarnaast gelden er allerlei handelsbeperkingen. Ook zijn tegoeden van de Islamitische Revolutionaire Garde bevroren. Verder zijn er sancties tegen leiders van de Garde en tegen de proxy's. 

De EU treft soortgelijke maatregelen. Dat gebeurt door landen individueel maar ook als EU in het geheel. Nederland zet bijvoorbeeld in 2004 zowel de militaire als politieke tak van Hezbollah op de terreurlijst. De EU doet dit pas sinds 2013, al geldt die alleen voor de militaire tak van Hezbollah. In 2026 zet de EU ook de IRGC op de terreurlijst en zijn de tegoeden van de Garde sindsdien bevroren. Op deze tijdlijn is een aantal van de andere EU-beperkingen te vinden.