Hoe zijn de lokale partijen zo groot geworden?
Hoe groot zijn lokale partijen?
We realiseren het ons misschien niet, maar lokale partijen krijgen tegenwoordig bij de gemeenteraadsverkiezingen van ons de meeste stemmen. Sinds 2022 zijn de lokale partijen in veel gemeenten zelfs groter dan landelijke. De trend om bij de gemeenteraadsverkiezingen op lokale partijen te stemmen zet zich ook in 2026 door. Ook het aantal lokale partijen groeit, in 2026 doen er ruim 1.000 lokale partijen mee, aldus het NOS Journaal:
Lokale partijen zijn groot bij de gemeenteraadsverkiezingen. Bijzonder Hoogleraar Democratie Marcel Boogers legt uit waarom lokale partijen juist mensen aanspreken.
Er zijn een paar redenen waarom lokale partijen zo populair zijn. De versnippering van onder meer de landelijke politieke partijen is daarvan een van de factoren. In de afgelopen jaren zijn namelijk veel nieuwe nationale partijen ontstaan. Sommige doen in steeds meer gemeenten mee. Anderen zijn nog te klein waardoor je lokaal soms nog niet kunt stemmen op je voorkeurspartij. Dat biedt ruimte voor lokale partijen om 'zwevende kiezers' aan te trekken.
Vertrouwen in de persoon van een lokale partij kan ook een reden zijn om op iemand uit je dorp of gemeente te stemmen. Het gaat dan soms meer om het vertrouwen in de mensen zelf, dan om de naam van de partij. Ook kan stemmen op een lokale partij voelen als een soort proteststem tegen de landelijke regering. Bijvoorbeeld als je het niet eens bent met dat beleid.
Lokale partijen willen op hun eigen manier invloed uitoefenen op beslissingen in hun eigen gemeente. Dat komt omdat een gemeenteraad vaak meer gefocust is op praktische zaken en lokale problemen dan de landelijke partijen, bijvoorbeeld de komst van een nieuw sportveld, het onderhoud van wegen of lokaal openbaar vervoer. Deze zaken gebeuren namelijk niet altijd via bekende links-rechts ideeën of bestuurlijke versus populistische opvattingen.
De gemeenteraad beslist over de plannen voor het openbaar vervoer in de gemeente, zoals bussen en andere lokale verbindingen. ©ANP
De lokale partij Sterk Meppel ontstaat bijvoorbeeld in 1976 uit protest tegen het dichtgooien van de laatste grachten in de stad. De actievoerders vormen uiteindelijk een partij die mee gaat doen aan de verkiezingen en later ook meebestuurt. Het gaat dan niet meer alleen om behoud van grachten of eikenbomen. De lokale partij zet zich breder in voor bijvoorbeeld behoud van de stadsbus of bescherming van mensen met een lager inkomen. Sinds 1994 is het onafgebroken de grootste lokale partij in de Meppelse gemeenteraad.
Ook gaan sommige lokale van landelijke partijen verder onder een andere naam, waardoor dit ook eigen lokale partijen worden. Dit doen ze bijvoorbeeld vanwege de negatieve gevoelens die hun partij oproept bij de inwoners van hun gemeente. Of omdat ze niet meer gebonden willen zijn aan het landelijk bestuur. Zoals verschillende partijen op Vlieland:
VVD Vlieland verandert in Nieuw Liberaal Vlieland en bindt zich niet meer aan de landelijke partij.
Er bestaan ook lokale partijen om op te komen voor de belangen van een specifieke groep zoals studenten. Een succesvol voorbeeld hiervan is Studenten Techniek in Politiek (STIP) in Delft die sinds 1993 bestaat. De partij maakt deel uit van de coalitie en levert een jonge wethouder. Dat geldt ook voor Student & Starter in Utrecht. Deze partij is al lange tijd onderdeel van de gemeenteraad. Met aandacht voor betaalbaar wonen, veilig uitgaan, mentale zorg voor jongeren en een groene stad.
Sinds wanneer zijn er lokale partijen?
De allereerste - en daarmee oudste - lokale politieke partij is Gemeentebelangen Opmeer. Deze partij is opgericht in 1913 en bestaat daarmee zelfs langer dan álle huidige landelijke partijen. In de beginjaren is er dan nog geen sprake van de term 'lokale partij'. De partij is ook niet opgericht als kritisch geluid tegen landelijke politiek in Den Haag, maar het wil dan simpelweg "een weerwoord bieden aan de machtige boeren en notabelen in de omgeving". Volgens de lokale partij zelf, die inmiddels meer dan 100 jaar oud is, is het geheim van het succes dat de partij "diep geworteld is in de lokale gemeenschap".
Tijdens de zijn lokale partijen op de meeste plekken minder populair, omdat er per zuil een eigen partij is waar mensen op 'moeten' stemmen. Maar in het katholieke zuiden spelen lokale partijen opmerkelijk genoeg wél een grotere rol. Hier doet de Katholieke Volkspartij (KVP) - een van de voorlopers van het huidige CDA - namelijk liever niet mee met de lokale politiek. De KVP heeft namelijk een leidende rol in de landelijke politiek en wil zich niet met lokale spanningen en conflicten bezig houden. Daarom wordt hier, ondanks die verzuiling, al meer op lokale partijen gestemd.
In de Tweede Kamer doet de KVP het erg goed. Ze nemen lokaal geen risico dit imago te schaden.
ANP
Na de jaren 60 maken we ons los van al die strikt gescheiden zuilen. Hierdoor komt de nadruk in ons leven meer op onszelf te liggen en minder op de groep. Als in de jaren 70 de en doorzet, nemen ook de verschillen tussen het katholieke zuiden en de rest van het land af. Dit zorgt ervoor dat vooral landelijke partijen groot blijven. Partijen zoals PvdA en VVD worden in die tijd namelijk ook groter in het zuiden. Met als gevolg dat lokale partijen kiezers verliezen aan die partijen.
Vanaf wanneer groeit de populariteit van lokale partijen?
Vanaf de jaren 90 krijgen lokale partijen weer de wind mee. We herkennen ons in die tijd steeds minder in een landelijke partij en het aantal zwevende kiezers stijgt. Dat zorgt ervoor dat mensen een eigen partij willen oprichten die wél aan hun behoeften voldoet. Daarnaast heerst het idee dat lokale partijen beter kunnen inspelen op de wensen van de inwoners van hun gemeente. Dit is ook de reden voor Jan Nagel, die voor de PvdA in de Eerste Kamer zat, om in die tijd in zijn woonplaats de lokale partij Leefbaar Hilversum op te richten:
Jan Nagel legt uit waarom hij bij gemeenteraadsverkiezingen niet meer voor de PvdA uitkomt, maar voor Leefbaar Hilversum op de lijst staat.
De groei van lokale partijen zet ook in de jaren na 2000 door. In de meeste gemeenten zit inmiddels een lokale partij in een . Daardoor nemen zij steeds vaker plaats in het dagelijks bestuur van een gemeente; oftewel het college van burgemeester en wethouders.
Na de verkiezingen van 2022 zijn maar liefst 523 wethouders afkomstig van lokale partijen. Ook het aantal partijloze burgemeesters neemt de laatste jaren toe. Dat komt omdat de gemeenteraad uitmaakt wie er burgemeester wordt en niet meer politiek Den Haag. Zo is partijloos voormalig radiomaker Sjors Frölich in 2019 benoemd tot burgemeester van Vijfheerenlanden.
Op de verkiezingsborden van de gemeenteraadsverkiezingen staan zowel lokale als landelijke partijen.
ANP
Wat zijn de nadelen van lokale partijen?
Lokale partijen zijn door de jaren heen steeds populairder geworden. Maar er zijn ook nadelen.
AI-Chatbots: 'niet geschikt als stemhulp'
Als je een AI-Chatbot vraagt om stemhulp over de gemeenteraadsverkiezingen dan komen lokale partijen nauwelijks boven. Zij hebben te weinig informatie over de versnipperde partijen in ons land zegt de Autoriteit Persoonsgegevens vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Volgens hun onderzoek zijn AI-bots 'daar niet voor geschikt'.
Tragere besluitvorming:
De gemeenteraden raken door de opkomst van lokale partijen steeds meer versnipperd. Dit kan leiden tot een tragere besluitvorming, omdat er steeds meer kleine partijen zijn met maar een paar zetels. Binnen een grotere partij kan werkdruk verdeeld worden over meer mensen. In het geval van een kleine lokale partij moeten bijvoorbeeld al die onderwerpen worden verdeeld over minder mensen.
Gemis aan steun:
Lokale partijen missen de financiële steun die landelijke partijen wél aan hun lokale afdelingen kunnen geven. Uit hun landelijke partijkas is er bijvoorbeeld geld voor scholing. In 2026 komt hier waarschijnlijk verandering in. Vanaf dan kunnen lokale partijen rekenen op steun van de overheid. Hierdoor komt aan deze jarenlange ongelijkheid een einde.
Ook ervaren gemeentebesturen meer werkdruk omdat de landelijke overheid steeds meer extra taken bij de gemeenten legt. Zo is de gemeente bijvoorbeeld verantwoordelijk voor jeugdzorg en zorg voor langdurig zieken. Bij al deze ingewikkelde kwesties stelt de VNG dat de steun aan lokale partijen of lokale afdelingen van landelijke partijen ongelijk verdeeld is.
Minder invloed bij Provinciale Staten of burgemeestersbenoeming:
Benoemingen van burgemeesters blijven volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) achter bij het aandeel (bijna 40%) dat zij inmiddels in gemeenten hebben. Een ander pijnpunt is volgens de VNG dat lokale partijen minder gehoord worden dan landelijke partijen in de Provinciale Staten of in de Eerste en Tweede Kamer. Terwijl de beslissingen die daar genomen worden van invloed zijn op de gemeenten.
Hoewel Aart-Jan Moerkerke VVD-lid is, richt hij in 2001 samen met anderen een lokale partij op; Leefbaar Cappele aan den IJssel. Sinds 2021 is hij burgemeester van Moerdijk.
ANP
Kwetsbaar bij verlies charismatische leider:
Lokale partijen kunnen soms snel opkomen en groeien. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer zij een lijsttrekker hebben. Maar zodra die wegvalt, valt de partij vaak snel uit elkaar.
Kleinere talentenpool voor landelijke partijen:
Tot slot wordt de gemeenteraad gezien als een soort talentenpool voor de landelijke politiek. Omdat veel politici hier de eerste politiek-bestuurlijke ervaring opdoen. Zo is Rob Jetten eerst gemeenteraadslid van D66 in Nijmegen voordat hij in de Tweede Kamer komt. Ook Dilan Yesligöz doet ervaring op in de lokale politiek, bij een SP-bestuur in Amersfoort en als VVD-raadslid in Amsterdam.
Lokale partijen zien het zelf vooral als een voordeel dat ze niet verbonden zijn aan een landelijke partij. Sommige zouden zelfs landelijke partijen helemaal willen uitsluiten bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hiermee zou politisering van bepaalde onderwerpen als stikstof of migratie voorkomen kunnen worden. Dat is bijvoorbeeld in Canada het geval. Voorstanders van dit plan vinden dat ons huidige stelsel in strijd is met de Grondwet. Hierin staat dat de verschillende bestuurslagen zelfstandig en onafhankelijk moeten kunnen werken. Maar in Nederland is er weinig steun voor zo’n verandering.
Lokale partijen zijn een vaste en belangrijke speler geworden in de gemeentepolitiek die steeds groter wordt. Ze krijgen tegenwoordig bij lokale verkiezingen de meeste stemmen.
De populariteit van lokale partijen komt doordat ze dichtbij inwoners van een gemeente en bij lokale issues staan. Maar ook uit onvrede rondom de landelijke politiek.
Lokale partijen zijn niet nieuw en bestaan soms zelfs al langer dan landelijke partijen. Maar de echte populariteit ontstaat onder andere door de verzuiling pas rond de jaren 90.
Toch zijn er ook nadelen voor lokale partijen. Zo kan het zorgen voor tragere besluitvorming en is er veel ongelijkheid vergeleken met de landelijke partijen. Bijvoorbeeld in hoeveel steun ze krijgen of invloed ze hebben.
