Hoe verliep de Tweede Wereldoorlog in Azië?

Voordat we kunnen begrijpen waarom Aziatische landen meedoen aan de Tweede Wereldoorlog, kijken we eerst naar de conflicten die al eerder op het continent spelen. Dit heeft vooral te maken met het Japanse imperialisme. Het Japanse Keizerrijk industrialiseert in de jaren voor 1930 in korte tijd tot een erg modern rijk [1]. Die snelle groei heeft wel een keerzijde: op het Japanse eiland zelf zijn te weinig grondstoffen om verder te kunnen groeien. Daarom begint Japan in de jaren '30 steeds meer naar buiten te kijken, niet alleen om meer grond te veroveren, maar vooral om aan die grondstoffen te komen[2].

Daarom verovert Japan een aantal kleine eilanden in de Stille Oceaan en de Chinese provincie Mantsjoerije (Noordoost-China). Uit de nieuwe gebieden kan Japan wel grondstoffen halen, maar het is nog lang niet genoeg. Het importeert dan dus ook veel grondstoffen uit Nederlandse en Britse koloniën in de buurt, namelijk Malaya (nu Maleisië) en Nederlands-Indië (nu Indonesië) en vooral veel uit de verenigde Staten [3] [4].

Ook richt Japan zijn blik verder naar het noorden, op gebieden van China en de Sovjet-Unie (nu Rusland). Dit leidt in 1937 tot het uitbreken van de Tweede Chinees-Japanse oorlog, een oorlog die de grote agressie en veroveringsdrang van het Japanse leger goed blootlegt [5]. In China verwoest en vermoordt het Japanse leger hele dorpen, wat nog steeds zorgt voor verdeling tussen de twee landen. 

Ondanks deze agressie proberen grote landen buiten Azië zich eerst niet te mengen in de conflicten op het continent. Die terughoudendheid verandert in september 1940, wanneer Japan een officieel pact sluit met Nazi-Duitsland, vooral omdat beide landen zich tegen het communisme en de Sovjet-Unie willen verenigen [6]. Kort daarna breidt de Japanse agressie zich verder uit: Japan verovert plotseling Frans-Indochina. Daarmee opent het land niet alleen de weg om verder naar het zuiden te trekken, richting Malaya en Nederlands-Indië, maar snijdt het ook de handelsroute met China af voor de Westerse machten.

Dit is voor de Verenigde Staten en de Europese koloniale machten in Azië reden om de banden met Japan te verbreken. Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk zijn op dat moment al in oorlog met Nazi-Duitsland, en samen met de VS stoppen zij met het leveren van belangrijke grondstoffen aan Japan [7]. Daarmee staat Japan voor een beslissende keuze: óf terugtrekken uit Indochina, óf de grondstofbronnen in Zuidoost-Azië zelf met geweld veroveren.

Het Japanse Keizerrijk kiest de tweede optie. Maar een aanval tegen Nederlands-Indië, Malaya en de Filipijnen, dat onderdeel van de VS was, zou niet zomaar kunnen. Japan verwacht namelijk dat de VS dan snel zal ingrijpen. Vanaf hun legerbasis op Hawaii, genaamd Pearl Harbor, kan de Amerikaanse marine heel snel in Azië zijn. Een langdurige oorlog tegen de VS wil Japan niet.

Daarom besluit Japan deze marine vloot op Hawaii eerst uit te schakelen. In de nacht van 7 op 8 december 1941 voert Japan een verrassingsaanval uit. Japanse vliegtuigen vallen Pearl Harbor aan met torpedo's en honderden bommen. Veel Amerikaanse oorlogsschepen en vliegtuigen worden vernietigd of zwaar beschadigd. Meer dan 2.400 Amerikanen komen om [8].

Meteen de volgende dag al valt Japan de Filipijnen aan. In de maanden die volgen zet de Japanse uitbreiding richting Zuidoost-Azië door. Eerst naar Singapore, Thailand en Myanmar en uiteindelijk ook naar Malaya en Nederlands-Indië. Na de beslissende Slag in de Javazee geeft het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) zich over. Japan had gehoopt dat de Verenigde Staten zou onderhandelen over vrede na de heftige aanval op Pearl Harbor. In plaats daarvan voegen zij zich officieel bij de geallieerden. De oorlog werd een wereldoorlog.

Het Japanse leger wordt eerst enthousiast ontvangen door veel inheemse bevolkingen. Japan voert namelijk oorlog met de leus ‘Azië voor de Aziaten’. Ze willen alle Europeanen uit het continent zetten. Daardoor worden zij, ook op Nederlands-Indië, eerst als bevrijders van de kolonisten gezien [9].

Op Nederlands-Indië betekent dit dat de Nederlanders vrijwel meteen worden opgesloten in 'interneringskampen', in de volksmond ook wel ‘Jappenkampen’ genoemd. Daar is het leven zwaar. De Japanners zijn streng, er is weinig eten en om het minste worden mensen zwaar gestraft. Meer over hoe Nederlanders de bezetting van Japan hebben ervaren vind je hier.

Hoewel de oorspronkelijke bewoners in Zuidoost-Azië eerst meer vrijheden lijken te krijgen, blijkt de belofte van Japan dat Azië weer van hen zou zijn niet waar. De bezetting van Japan staat vooral in teken van het uitbreiden van het Japanse Keizerrijk. De Japanse cultuur wordt doorgevoerd, denk aan Japanse feestdagen, jaartelling en de munt.

Ook worden miljoenen Aziaten uitgebuit. Boeren moeten bijvoorbeeld hun rijstopbrengsten afstaan om het Japanse leger te voeden. Dat leidt tot hongersnoden. Ook worden veel vrouwen gedwongen sekswerk te verrichten, ook wel ‘troostmeisjes’ genoemd. Het bekendste onderdeel van de Japanse bezetting is dwangarbeid. Uit alle veroverde gebieden moeten mensen gedwongen werken aan de opbouw van het Japanse Keizerrijk. Miljoenen Aziaten moeten werken in fabrieken, mijnen en aan spoorwegen [10].

De omstandigheden voor dwangarbeiders zijn verschrikkelijk. Tijdens de aanleg van een spoorlijn in Myanmar komen zoveel mensen om het leven, waaronder veel Indonesiërs, dat het nog steeds de dodenspoorlijn genoemd wordt.

In 1943 en 1944 gaat de Japanse bezetting en uitbuiting in Azië door. Toch heeft het Japanse Keizerrijk zijn hoogtepunt dan al gehad: in 1942 bereikt Japan zijn grootste omvang, waarna het steeds meer gebieden weer verliest. Boven de Stille Oceaan blijven Japan en de VS daarom fel strijden om de controle, terwijl de Europese landen hun aandacht vooral op Europa richten, waar zij vechten voor de bevrijding van Nazi-Duitsland.

Steeds meer in het nauw gedreven beginnen in 1944 de beruchte Kamikaze-aanvallen, waarbij Japanse piloten zichzelf neerstorten op Amerikaanse marineschepen, veel gebruikt worden. In Japan heerst al eeuwen de cultuur van Bushido,  een cultuur van trots van de krijger die liever wraak neemt voor de keizer dan levend in handen van de vijand te belanden [12].

Eind 1944 en begin 1945 vallen de geallieerden een aantal belangrijke militaire basissen van Japan aan en bevrijden de Filipijnen [12]. Wanneer de geallieerden nazi-Duitsland in mei 1945 verslaan en Europa officieel bevrijd is, heeft Japan nog wel grote delen van Azië bezet. Van overgave is nog geen sprake. Daarom beslist de Amerikaanse president Truman om Japan op verschrikkelijke wijze tot overgave te dwingen. Op 6 augustus 1945 gooit de VS de allereerste atoombom op de Japanse stad Hiroshima. Drie dagen later volgt de stad Nagasaki [13].

De atoombommen zijn een wapen groter dan ooit eerder gezien. Honderdduizenden mensen komen meteen om, nog veel meer sterven later door de straling. In Hiroshima en Nagasaki staan amper nog gebouwen overeind. De bommen laten een nationaal trauma achter in Japan. Meer over de ontwikkeling van de atoombommen ontdek je hier.

Een paar dagen later, op 15 augustus, kondigt de Japanse keizer Hirohito officieel de capitulatie aan, de Tweede Wereldoorlog is dan afgelopen. Dezelfde dag nog wordt Nederlands-Indië bevrijd [14]. Japanse oorlogsmisdadigers worden, net als oud-nazi’s, vervolgd en veroordeeld tijdens een tribunaal, waar ook een Nederlandse rechter onderdeel van was [15]. De band tussen Japan en het Westen wordt na een paar jaar al hersteld. Toch zijn er Nederlanders die in Japanse kampen hebben gezeten en hun hele leven wrok tegen de Japanners hebben gehouden.

Het einde van de oorlog laat veel chaos achter in Azië, vooral in de Europese kolonies. Na het vertrek van het Japanse leger keren de Europese machthebbers, die net zelf uit een oorlog komen, niet direct terug. Daarnaast heeft de Japanse bezetting het nationalistische en antikoloniale gevoel aangewakkerd. Ook in Nederlands-Indië, waar al twee dagen na het einde van de oorlog, op 17 augustus, de onafhankelijkheid wordt uitgeroepen.

Het zorgt ervoor dat de jonge staat Indonesië meteen in een nieuwe strijd terechtkomt. Dit keer voor eigen onafhankelijkheid tegen het Nederlandse leger, die hardhandig probeert de kolonie vast te houden. Over het vervolg en de afloop van deze onafhankelijkheidsstrijd ontdek je hier meer.