Waarom voelen we ons onveiliger op straat?

37% van de inwoners van Nederland voelt zich weleens onveilig [1]. Dit is een grotere groep dan de jaren ervoor, in 2021 was dit nog 33%. We voelen ons dus onveiliger. Dit veiligheidsgevoel wordt ook wel subjectieve veiligheid genoemd. Het gaat namelijk over hoe we veiligheid ervaren en niet per se over het echte risico dat we lopen om slachtoffer te worden. Daarom is deze veiligheidsbeleving voor iedereen anders. 

Bijvoorbeeld jongeren en LHBTQIA+-personen voelen zich vaker onveilig dan mensen die niet bij deze groepen horen. Maar het grootste verschil zie je als je mannen en vrouwen vergelijkt. 26% van de mannen heeft weleens last van een onveilig gevoel, tegenover 48% van de vrouwen. De groep die zich het minst veilig voelt, zijn jonge vrouwen tussen de 15 en 25 jaar. Van deze groep voelt 60% zich soms onveilig.

Bij sommige mensen zorgen deze gevoelens ervoor dat ze ook echt hun gedrag aanpassen. Zo doet 19% van de mensen ’s avonds vanwege de veiligheid de deur niet open en 12% loopt of rijdt weleens om, bijvoorbeeld om bepaalde plekken te vermijden.

Ook dit zie je vaker terug bij jonge vrouwen. Bijna de helft neemt bijvoorbeeld weleens een andere route naar huis [2]. En ze nemen ook extra maatregelen. Hierbij kan je denken aan het delen van een live-locatie of het meenemen van extra beveiliging, zoals pepperspray of een alarmsleutelhanger. Volgens onderzoek van Pointer neem 1 op de 5 de jonge vrouwen zulke maatregelen [3]:  

Die onveiligheidsgevoelens, bij zowel mannen als vrouwen, kunnen verschillende oorzaken hebben. Soms is dit het gevolg van eerdere nare ervaringen, zoals seksueel misbruik of straatintimidatie. Dit kan zorgen voor angst en stress, wat weer beïnvloedt hoe veilig je je voelt. Zo verhuist dit stel, omdat ze zich door eerdere ervaringen niet meer veilig voelen op straat: 

Maar lang niet iedereen die zich weleens onveilig voelt op straat heeft zoiets meegemaakt. Ook de media spelen een belangrijke rol in hoe we ons voelen. Geweld en misdrijven krijgen hier veel aandacht. Dit gebeurt via het nieuws, maar bijvoorbeeld ook door de populariteit van true crime via podcasts en series over specifieke zaken.

Hierdoor lijkt het alsof geweld of moord veel voorkomt, terwijl het eigenlijk steeds opnieuw over dezelfde zaken gaat. Dit geeft ons het idee dat er veel meer criminaliteit en onveiligheid is dan werkelijk zo is.

Ook bredere zorgen over de samenleving hebben invloed. Zo kunnen grotere thema’s zoals oorlogen, terrorisme en economische onzekerheid zorgen voor een algemeen gevoel van onveiligheid. Dit beïnvloedt vervolgens ook hoe we ons op straat voelen.

Overigens voelt niet elke straat even onveilig. Dat verschilt per plek: in grote steden voelen mensen zich meestal vaker onveilig dan daarbuiten. Ook speelt mee hoe zo'n plek eruitziet. We voelen ons bijvoorbeeld minder veilig als er veel rommel op straat ligt, er overlast is of als mensen weinig contact hebben met hun buren. 

Uit onderzoek blijkt dat mannen en vrouwen andere dingen nodig hebben om ze ergens een veilig gevoel te geven [4]. Voor mannen is vooral de sfeer en een gevoel van controle belangrijk. Drukke, onbekende plekken of de aanwezigheid van groepen onbekende mensen zorgen daarbij voor een onveilig gevoel. Hierdoor is het namelijk moeilijk om in te schatten of een situatie uit de hand kan lopen. Voor vrouwen speelt vooral het hebben van overzicht en zichtbare aanwezigheid van andere mensen een rol, zoals een snackbar op een station die tot laat open is. Dit zorgt namelijk voor meer sociale controle, zoals uitgelegd in onderstaande video. 

Tot slot spelen bedrijven ook nog in op onze gevoelens van onveiligheid. Reclames voor beveiligingscamera’s bij je huis, alarmsleutelhangers of slimme deurbellen bevestigen mogelijke gevaren, zoals inbraken of onbekenden aan de deur. Door deze situaties te laten zien, ontstaat het idee dat de wereld om ons heen onveilig is. Hierdoor ontstaat het gevoel dat we ons voortdurend moeten beschermen. Bedrijven spelen dus in op onze angst, om vervolgens hun product als de oplossing te presenteren. We krijgen het idee dat zulke maatregelen noodzakelijk zijn voor onze veiligheid.

Door alle bovenstaande redenen is het dus niet gek dat we ons onveiliger voelen. Maar eigenlijk klopt dit gevoel niet met hoeveel gevaar en criminaliteit er werkelijk is. Bijna alle vormen van criminaliteit zijn in Nederland namelijk al jaren aan het dalen. Er is bijvoorbeeld nog nooit zo weinig geweld of moord geweest.

Dit wordt ook wel de veiligheidsparadox genoemd: hoe veiliger een land wordt, hoe meer aandacht er is voor de gevaren die er nog wel zijn en dus hoe onveiliger we ons alsnog voelen. Als er in een veilige samenleving een klein beetje onrecht of onveiligheid is, vinden we dat moeilijker om te accepteren. Daarom krijgen al die zaken bijvoorbeeld zoveel media-aandacht: 

Onze gevoelens van onveiligheid staan dus los van de objectieve veiligheid. Hiermee wordt de werkelijke onveiligheid bedoeld als je kijkt naar criminaliteit- en geweldscijfers of de kans om slachtoffer te worden. Dat betekent niet dat al die gevoelens onterecht of verkeerd zijn. Die zorgen er namelijk ook voor dat we alert blijven en laten zien dat we geweld niet accepteren als samenleving. Zolang die onveiligheidsgevoelens ons maar niet té veel beperken.