Frankrijk openingsfoto Macron 1
Hoe werken de Franse verkiezingen?

Emmanuel Macron is de nieuwe Franse president. In de tweede ronde van de verkiezingen, op 8 mei 2017, versloeg hij zijn concurrent Marine Le Pen met een ruime meerderheid. Hoe werken die Franse verkiezingen eigenlijk? Waarom zijn er twee rondes? Hoeveel macht heeft de Franse president?

De pro-Europese, sociaal-liberale kandidaat Emmanuel Macron is de nieuwe president van Frankrijk. Nieuwsuur peilt de eerste reacties. 

1

Waarom stemmen de Fransen twee keer?

Emmanuel Macron is de nieuwe president van Frankrijk voor de komende vijf jaar. Op 7 mei 2017 versloeg hij Marine Le Pen in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. De manier waarop de Franse president wordt gekozen is meerdere malen veranderd. In 1958 wordt door de Franse bevolking door middel van een referendum een nieuwe grondwet is aangenomen. Sindsdien is er sprake van de Vijfde Republiek, een staatsvorm waarin de president veel macht heeft. Die grondwet is geschreven door Charles De Gaulle, die tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) al de leider was van de Franse regering in ballingschap. Na het in werking treden van de nieuwe grondwet wordt De Gaulle de eerste president van het nieuwe, door hemzelf vormgegeven, Frankrijk. Na De Gaulle volgen: 

Franse presidenten

Georges Pompidou

Pompidou (links) was een partijgenoot van De Gaulle voor de Union pour la défense de la République (UDR) en vijf jaar lang president van Frankrijk, van 1969 tot 1974. Hier zit hij in een roeiboot met de Zweedse premier Tage Erlander (midden). 

Valéry Giscard d'Estaing

Valéry Giscard d'Estaing (UDF) is president van Frankrijk van 1974 tot 1981. We zien hem hier tijdens een staatsbezoek aan Zaïre.

François Mitterrand

François Mitterrand, die hier zijn stem uitbrengt, is van 1981 tot 1995 de eerste socialistische president van Frankrijk. 

Jacques Chirac

Jacques Chirac (midden) was de centrumrechtse president van Frankrijk tussen 1995 tot 2007. Hier zien we hem in het Mauritshuis tijdens een bezoek aan Nederland met premier Wim Kok (links). 

Nicolas Sarkozy

Sarkozy (UMP) is van 2007 tot 2012 president van Frankrijk.

François Hollande

François Hollande (PS) is vanaf 2012 de president van Frankrijk. 

In de nieuwe grondwet moet de president met een absolute meerderheid worden verkozen. Theoretisch is het mogelijk dat één van de kandidaten in de eerste ronde de absolute meerderheid behaalt. In dat geval zou er geen tweede ronde nodig zijn. Sinds 1965, het jaar dat de Franse president voor het eerst rechtstreeks werd verkozen, is het echter nooit voorgekomen dat een kandidaat al na één ronde tot president werd verkozen.

Ook in 2017 zijn er twee rondes nodig, waarvan de eerste ongemeen spannend is. Vier van de vijf 'grote' kandidaten schommelen in de peilingen rond de twintig procent van de stemmen en maken kans om in de tweede ronde te komen. Uiteindelijk zijn de twee kandidaten die al lange tijd op kop gingen – weliswaar met een kleine marge – door naar de tweede ronde: Emmanuel Macron en Marine Le Pen.

In de tweede ronde verslaat Macron zoals verwacht Le Pen met een ruime meerderheid van 66 procent: hij kan namelijk rekenen op de steun van de gevestigde partijen (Parti Socialiste en Les Républicains) omdat hun eigen kandidaten in de eerste ronde zijn uitgeschakeld. De uiterst rechtse Le Pen wordt door geen enkele grote kandidaat gesteund. 

Een maand later kunnen de Fransen alweer naar de stembus, voor de parlementsverkiezingen. De partij van Macron, La Republique En Marche!, stevent af op een enorme overwinning, waardoor de president met een ruim mandaat aan de slag kan. Later in dit venster meer over de machtsverhoudingen tussen de president en het parlement. 

Macron overwinning

Macron na het winnen van de Franse presidentsverkiezingen, met naast hem zijn vrouw Brigitte Trogneux.

 © ANP
2

Wie is de nieuwe Franse president?

De 39-jarige Macron is een ex-PS-minister: van 2014 tot augustus 2016 bekleedt hij namens die partij de portefeuille Economie, Industrie en Digitalisering. Nog tijdens zijn ministerschap richt hij in april 2016 de nieuwe beweging En Marche! (Voorwaarts!) op, die wat hem betreft boven de partijen moet staan en de klassieke links-rechts-tegenstelling moet overbruggen. Meteen geeft hij daarbij aan het presidentschap te ambiëren. In november 2016 maakt Macron zijn kandidatuur definitief en komt meteen met het boek Révolution, dat een bestseller wordt. Het lijkt een gouden zet te zijn om als onafhankelijke kandidaat aan de presidentsverkiezingen mee te doen: gematigde aanhangers van de PS lopen over naar Macron, net als liberalen die ontevreden zijn over hun kandidaat François Fillon (zie onder). Inhoudelijk is Macron vergelijkbaar met D66 in Nederland – net als D66 krijgt hij soms het verwijt eigenlijk nergens voor te staan. Evenwel is Macron een fel voorstander van de Europese Unie en stelt hij ingrijpende arbeidsmarkthervormingen voor. 

De achtergrond en standpunten van presidentskandidaat Emmanuel Macron binnen één minuut.

3

Wie was zijn tegenstander in de tweede ronde?

De uiterst rechtse Marine Le Pen wil van Frankrijk weer een ‘vrij land’ maken door middel van 144 voorstellen. Zo wil ze dat Frankrijk in navolging van het Verenigd Koninkrijk uit de EU stapt (‘Frexit’), waar binnen zes maanden na de Franse verkiezingen een referendum over zou moeten worden gehouden. Ook wil Le Pen de Franse industrie beschermen door een einde te maken aan internationale handelsverdragen, stoppen met automatische gezinshereniging voor immigranten en een verbod op religieuze symbolen (keppeltjes, hoofddoekjes enzovoorts) in de hele publieke ruimte – dus ook op straat en in winkels, bussen en treinen. Wel neemt ze steeds meer afstand van haar extreemrechtse vader en voorganger Jean-Marie Le Pen, die de gaskamers van Nazi-Duitsland “een detail in de geschiedenis” noemde. De twee raken snel met elkaar in onmin nadat Marine Le Pen in 2011 het partijleiderschap van haar vader overneemt. Uiteindelijk wordt Jean-Marie zelfs uit de partij gezet, nadat hij zijn opmerking over de gaskamers herhaalt. Marine Le Pen slaagt erin van Front National een bredere partij te maken dan haar vader, maar nog altijd is het Front National voor de meeste Fransen veel te extreem.

De achtergrond en standpunten van presidentskandidaat Marine Le Pen binnen één minuut.

4

Welke schandalen overschaduwen de verkiezingen?

Franse presidentsverkiezingen zijn niet compleet zonder een schandaal of twee, en de presidentsstrijd in 2017 stelt wat dat betreft niet teleur. Dit keer is de centrumrechtse kandidaat François Fillon het middelpunt. Hij zou voor bijna een halve ton aan maatpakken cadeau hebben gekregen zonder dit te melden. Zijn reactie: “Et alors?” (“En wat dan nog?”). Die woorden zijn symbool geworden voor de campagne van Fillon: terwijl het ene schandaal na het andere in de media verschijnt en 75 procent van de Fransen inmiddels vindt dat hij op moet stappen, blijft de oud-premier stug doorgaan.

De rechts-conservatieve kandidaat François Fillon wordt achtervolgd door schandalen. Hij weigert zich terug te trekken en gijzelt de verkiezingen al weken door de schuld bij anderen te leggen.

De belangrijkste beschuldiging is dat Fillon publiek geld zou hebben verduisterd. Het weekblad Le Canard enchaîné onthult dat de vrouw van Fillon bij hem in dienst was als ‘parlementair assistente’ en met dat baantje bijna 680.000 euro verdiende, zonder ooit daadwerkelijk aan het werk te zijn geweest. Eerder, als lid van de Senaat, had hij zijn twee kinderen in dienst.

Et alors?

Fillon campagne

François Fillon tijdens een campagnebijeenkomst. 

 © ANP

Schandalen zijn niks nieuws voor de Fransen. Het land had een minister die voor 3,5 miljoen euro aan belasting ontdook en een staatssecretaris die vanwege een ‘formulierenfobie’ nooit belastingaangifte deed. De vorige president Hollande waarschijnlijk niet aan de macht gekomen als Dominique Strauss-Kahn (‘DSK’), directeur van het IMF en dé gedoodverfde PS-kandidaat in 2012, niet gearresteerd werd in New York. Hij zou een kamermeisje hebben aangerand en gedwongen tot orale seks. In 2011 komt hij op borgtocht (een miljoen dollar) vrij, later dat jaar besluit het Amerikaanse Openbaar Ministerie om de zaak te laten vallen omdat het kamermeisje onder ede zou hebben gelogen. Een paar jaar later raakt hij opnieuw verwikkeld in een rechtszaak:

In 2015 wordt Dominique Strauss-Kahn alweer aangeklaagd, ditmaal omdat hij seksfeesten met prostituees zou hebben georganiseerd. Opnieuw wordt hij vrijgesproken. 

En dan is er het Front National. In campagnes gebruikt Le Pen haar achternaam bewust zo weinig mogelijk (‘Marine 2017’, staat op de affiches), maar de associatie met haar vader blijft haar achtervolgen. “Pas met een andere partijnaam en een leider die niet Le Pen heet, zou het FN volledig geaccepteerd zijn,” zegt de Franse politicoloog Emmanuel Rivière in NRC. Vooral oudere kiezers zijn niet vergeten dat het FN door nazi-collaborateurs is opgericht en Jean-Marie Le Pen de ene na de andere antisemitische uitspraak deed. Marine Le Pen gooit in een interview zelf olie op het vuur door te stellen dat Frankrijk niet verantwoordelijk is voor 'Vel d'Hiv', een gebeurtenis waar president Jacques Chirac in 1995 zijn excuses voor aanbood. Grote ophef is het gevolg.

Brandpunt heeft aan de vooravond van de Franse verkiezingen een exclusief interview met voormalig Front National-leider Jean-Marie Le Pen. Hoewel hij het feit dat hij door zijn dochter uit de partij is gezet eerder in de uitzending bestempelt als "vadermoord", ziet hij inhoudelijk weinig verandering bij het FN. "Ze blijft de problemen aan de orde stellen die ik van groot belang vind."

 © KRO-NCRV
Marine Le Pen campagne

Marine Le Pen bij een campagnebijeenkomst.

 © ANP
5

Waarom is de Franse president zo machtig?

Sinds de nieuwe grondwet in 1958, die door maar liefst tachtig procent van de Franse bevolking werd aangenomen, is de Franse president veel machtiger dan voorheen. Dat is dan ook expliciet het doel van Charles De Gaulle, om een einde te maken aan de instabiliteit van de Vierde Republiek (1946-1958), die ontstaan is na de Tweede Wereldoorlog.

Hoe zat dat precies? Het Assemblée nationale (het parlement van Frankrijk) heeft in de Vierde Republiek veel macht gekregen ten opzichte van de president en de regering. Mede door die overmacht houdt de regering in die periode gemiddeld slechts een half jaar stand. Bovendien zijn er problemen in de Noord-Afrikaanse kolonie Algerije, waar opstandelingen Franse doelen aanvallen en de bevolking oproepen zich tegen de Franse overheersing te keren. De dekolonisatieoorlog die daarop volgt, loopt op een ongekend groteske manier uit de hand. 

barricaden algiers

Barricaden in Algiers tijdens de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog (januari 1960). 

Het lukt het Franse leger niet om het Algerijnse bevrijdingsfront Front de Libération Nationale (FLN) uit te schakelen, waarna het conflict ontaardt in een neerwaartse spiraal van terreur, martelingen en burgerdoden. De problemen voor Frankrijk worden nog groter als de FLN besluit een tweede front te beginnen in Frankrijk, met een reeks zware bomaanslagen met vele burgerdoden. De Franse regering is dan al gevallen over de oorlog. Een burgeroorlog en een staatsgreep door het leger dreigen.

Daarop wordt oorlogsheld – hij vocht als officier in de Slag om Verdun, een van de bloedigste veldslagen van Eerste Wereldoorlog – Charles De Gaulle naar voren geschoven, met steun van Franse Algerijnen die hopen dat de generaal het Frans gezag in de kolonie kan herstellen.

Hoe is Charles de Gaulle aan de macht gekomen, en waarom zijn sommigen van degenen die daarvoor hebben gezorgd teleurgesteld in hem geraakt? In deze fraaie KRO-uitzending uit 1962 wordt het duidelijk. 

De Gaulle krijgt van het parlement bijna dictatoriale bevoegdheden om een eind te maken aan de oorlog: zes maanden lang mag hij zonder het parlement regeren. De Gaulle ziet echter snel in dat Algerije een hopeloze zaak is (en heeft bovendien geen zin om negen miljoen Algerijnse moslims een volledig Frans staatsburgerschap te geven). Hij begint te onderhandelen met de rebellen, iets dat hij later zou moeten bekopen met drie mislukte terreuraanslagen op zijn leven. In een referendum in 1961 spreekt 78 procent van de Franse bevolking zich uit voor onafhankelijkheid van Algerije.  

Een van de laatste stuiptrekkingen van Frankrijk om Algerije te behouden: het keihard neerslaan van een vreedzame FLN-demonstratie in Parijs op 17 oktober 1961. Naar schatting tweehonderd Algerijnen vinden daarbij de dood. Tot op heden erkent Frankrijk officieel slechts 32 doden. Deelnemers aan de demonstratie blikken terug. "Ik dacht dat ik dood zou gaan."

Ondertussen is met de nieuwe grondwet van De Gaulle de Vijfde Republiek van start gegaan. Weliswaar betekent dat het begin van een nieuwe democratie, maar de macht van De Gaulle blijft groot. Zijn aanhangers – de ‘gaullisten’ – hebben meestal een ruime meerderheid in het parlement, vooral omdat De Gaulle zelf het districtenstelsel heeft vormgegeven om dat te garanderen. De regering is ondergeschikt aan de president. Bij belangrijke beslissingen schrijft De Gaulle een referendum uit, waarbij hij het volk altijd met zich mee krijgt. Zo beslist het Franse volk in 1962 dat de president voortaan rechtstreeks gekozen wordt. Daardoor wordt de positie van de president ten opzichte van de regering en het parlement steviger – bij conflicten kan de president wijzen op zijn populariteit onder het volk. Zodoende kan De Gaulle zichzelf in 1965 opvolgen voor een nieuwe ambtstermijn van zeven jaar. Linkse partijen beschuldigen hem van dictatoriaal gedrag. Maar als De Gaulle eind jaren zestig voor het eerst een referendum ‘verliest’, stapt hij meteen op, drie jaar voor het einde van zijn termijn.

De Gaulle toespraak

De Franse president Charles De Gaulle tijdens een toespraak in het Élysée-paleis.

 © ANP
6

Hoeveel macht heeft de president tegenwoordig?

De autoritaire stijl van De Gaulle ligt slecht bij de babyboomgeneratie, en zijn opvolgers laten hun macht over het algemeen minder gelden. Toch is de Franse president constitutioneel anno 2017 nog altijd erg machtig, misschien zelfs machtiger dan de Amerikaanse in zijn land. De president zet het beleid uit, vertegenwoordigt Frankrijk in het buitenland, maar hoeft zich nooit te verantwoorden in het parlement – daarvoor heeft hij een premier en ministers.

Het parlement kan hij bovendien een keer per jaar ontbinden. De laatste keer is dat gedaan door president Jacques Chirac in 1997. Hij wil een steviger rechtse meerderheid voor zijn beleid, maar de vervroegde ontbinding keert als een boemerang bij hem terug. De kiezer gaat namelijk voor de PS, waardoor Chirac juist gedwongen wordt te regeren met de linkse premier Lionel Jospin. Dit heet cohabitation, wat in de Vijfde Republiek twee keer eerder voorkwam doordat de regeerperiode (zeven jaar) niet gelijk liep met de periode tussen twee parlementsverkiezingen (vijf jaar).

Assemblee panorama

De Assemblée nationale (Nationale Vergadering), het lagerhuis van het Franse parlement.

In 2000 wordt de maximale termijn voor een president daarom teruggebracht van zeven jaar (septennat) naar vijf jaar (quinquennat), waardoor de president voortaan gedurende dezelfde periode op zijn plaats zit als het parlement. Bovendien worden de parlementsverkiezingen sinds 2002 vlak achter de presidentsverkiezingen gepland, zodat de nieuwe president een grote kans heeft om ook in het parlement een meerderheid te krijgen van de kiezer – weinig van hen veranderen binnen een maand immers al van mening. Cohabitation komt sindsdien niet meer voor. Ook Macron – met een gloednieuwe partij – ligt op koers om een grote meerderheid in het parlement te halen, en heeft dus een ruim mandaat voor zijn hervormingsplannen. 

In 2008 krijgt de Franse president op initiatief van Sarkozy bovendien maximaal twee termijnen (net als de Amerikaanse), wat zijn macht nog verder inperkt. 

Toch blijft de president machtig. Als hij een wet wil doorvoeren die slecht ligt bij het parlement, dan kan hij de volksvertegenwoordigers samen met de regering per decreet omzeilen. Op die manier voeren Hollande en premier Manuel Valls in 2016 omstreden hervormingen van de arbeidsmarkt – onder meer versoepeling van het ontslagrecht – door, die slecht liggen bij een groot deel van hun eigen Parti socialiste. Ook kan de president te allen tijde het leger (in binnenland of buitenland) inzetten zonder dat te hoeven overleggen met het parlement.

Hollande veteranen

Hollande met Franse oorlogsveteranen. 

 © ANP

Veel Fransen zien nog altijd graag een sterke leider. Dat blijkt bijvoorbeeld na de terreuraanslagen in Parijs in november 2015. De kwakkelende Hollande kan zich profileren met machtsvertoon, door bijvoorbeeld terreurgroep IS aan te vallen in Syrië en teruggekeerde Franse Syriëgangers hard aan te pakken. “Wij moeten meedogenloos zijn,” zegt Hollande in het parlement. Zijn populariteitscijfers stijgen in die periode.

Na de aanslagen in Parijs weet Hollande zijn populariteit op te vijzelen met harde taal richting IS. 

Toch is Hollande een historisch impopulaire president: op het laatst had nog maar vier procent van de Fransen vertrouwen in de socialist. Aan Macron de uitdaging het verdeelde land te verenigen en zichzelf te profileren als de sterke leider die Hollande volgens de meeste Fransen nooit geweest is. 

In het kort:

  • Emmanuel Macron is de nieuwe president van Frankrijk. In de tweede ronde haalt hij ruim 66 procent van de stemmen. Zijn uiterst rechtse uitdager Marine Le Pen is daarmee verslagen. Ook in het parlement behaalt de partij van Macron een grote overwinning.
  • De Fransen stemmen in twee rondes sinds Charles de Gaulle in 1958 de Vijfde Republiek uitriep. Een kandidaat moet de absolute meerderheid hebben om president te worden, en daar zijn tot nu toe altijd twee rondes voor nodig.
  • De Franse president is constitutioneel erg machtig, misschien zelfs machtiger dan de Amerikaanse. Dat is dan ook expliciet het doel van De Gaulle, om een einde te maken aan de instabiliteit van de Vierde Republiek (1946-1958) die ontstaan is na de Tweede Wereldoorlog.
  • Ook vandaag de dag heeft de Franse president veel macht. Hij kan een keer per jaar het parlement ontbinden, of de volksvertegenwoordiging per decreet omzeilen. Ook kan hij te allen tijde het leger inzetten in binnen- of buitenland.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Sjoerd Huismans

Redacteur

Ook interessant

om te weten