Hoe bewust ben jij je van je vooroordelen?

diversiteit aan mensen
Hoe bewust ben jij je van je vooroordelen?

We maken elke dag honderden snelle beslissingen over mensen, gebaseerd op onze ingebouwde vooroordelen. Meestal zijn die onschuldig - zoals naast wie je gaat zitten in de bus - maar soms kunnen onbewuste vooroordelen kwalijke gevolgen hebben voor onszelf of voor anderen. Het goede nieuws: het is mogelijk om je eigen vooroordelen te herkennen vóór je handelt. Hoe doe je dat?

1

Wat zijn onbewuste vooroordelen?

Onbewuste vooroordelen zijn gedachten die wij hebben over (groepen) mensen. Ze zitten diep in ons verborgen. We denken graag dat wij heer en meester zijn over onze eigen gedachten, maar slechts vijf procent van ons handelen is bewust. Het meeste van wat we elke dag doen gebeurt bijna automatisch of onbewust. Een aantal mentale shortcuts (afsnijweggetjes) helpen ons om snel beslissingen te kunnen maken.

Mentale shortcuts die we hebben ontwikkeld in relatie tot andere mensen, zijn vaak gebaseerd op persoonlijke eigenschappen, zoals geslacht, haar- en huidskleur, gewicht of fysieke en mentale capaciteiten. Op basis van onze achtergrond, omgeving en ervaringen koppelen we positieve en negatieve associaties aan die eigenschappen. En als mensen op ons lijken, hebben we eerder positieve vooroordelen, dan bij mensen die anders zijn. Die associaties leiden tot impliciete voorkeuren voor bepaalde mensen, en daarmee tot stereotypes en onbewuste vooroordelen. Taal en accent spelen daarin een belangrijke rol.

Vooroordelen

Programmamaker Sunny Bergman vraagt op straat hoe het voelt om wit te zijn en of witte mensen goed integreren in Nederland. De ondervraagden hebben een duidelijke mening over wie witte mensen zijn.

Onbewuste vooroordelen staan logisch nadenken in de weg. Lees bijvoorbeeld het volgende raadsel:

Een vader en zijn zoon krijgen een ernstig auto-ongeluk. De vader overlijdt ter plekke, de zoon is buiten bewustzijn en ernstig gewond. Hij wordt naar het beste ziekenhuis van de regio gebracht, waar een topchirurg klaarstaat om hem te opereren. De chirurg komt de operatiekamer binnen, ziet de jongen en zegt: “Ik kan deze jongen niet opereren.” “Waarom niet?” vraagt de zuster. “Omdat het mijn zoon is!” zegt de chirurg.

Hoe is dit mogelijk – wie is deze chirurg? Denk daar even over na voordat je verder leest.

Misschien denk je dat de jongen geadopteerd is, of dat de chirurg homoseksueel en de tweede vader van de jongen is. Maar de meest voor de hand liggende verklaring bedenken de meesten niet: dat de chirurg de moeder van de jongen is. Hoewel we weten dat veel vrouwen chirurg zijn, linken we het woord ‘chirurg’ diep in ons onderbewustzijn aan een man.

Vooroordelen
2

Waar komen onbewuste vooroordelen vandaan?

Ons onderbewustzijn verandert als we herhaaldelijk worden blootgesteld aan bepaalde informatie over (groepen) mensen. In de jaren veertig van de vorige eeuw ontwikkelen Amerikaanse psychologen een test met poppen om dit aan te tonen. Kinderen met verschillende achtergronden krijgen poppen met verschillende huidskleuren te zien, waarna ze moeten vertellen welke pop hun voorkeur heeft. Ongeacht hun eigen huidskleur, verkiezen Amerikaanse kinderen – blootgesteld aan dezelfde negatieve stereotypen over zwarte mensen – de witte pop boven de donkere pop.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Elke Nederlander deelt enkele van dezelfde onbewuste vooroordelen. Het maakt blijkbaar niet uit wie je bent; veel belangrijker voor het bepalen van je vooroordelen zijn de bronnen waaruit je je informatie haalt. Herhaaldelijke blootstelling aan stereotypen beïnvloedt de manier waarop we reageren op mensen die we in het dagelijks leven ontmoeten. Dat kan leiden tot oneerlijke behandeling en uitsluiting.

3

Hoe beïnvloeden onbewuste vooroordelen ons dagelijks leven?

We maken elke dag honderden snelle beslissingen over mensen gebaseerd op onze ingebouwde vooroordelen. Meestal zijn ze onschuldig, maar soms kunnen onbewuste vooroordelen kwalijke gevolgen hebben voor onszelf of voor anderen. We zijn bijvoorbeeld geneigd te geloven dat jongeren vaker de wet overtreden en ouderen betrouwbaarder zijn. Terwijl er rationeel gezien geen reden is om te denken dat iemands leeftijd of welke persoonlijke eigenschap dan ook zijn of haar aanleg voor criminaliteit bepaalt.

Als een mentale link eenmaal is gemaakt en een stereotype ‘hangt’ aan een bepaalde groep mensen, is het erg moeilijk voor ons onderbewuste om dat te doorbreken. "Zelfs de meest neutrale persoon maakt onbewuste associaties wanneer blootgesteld aan afbeeldingen die zwarte mannen aan geweld linken, vrouwen portretteren als lustobjecten of impliceren dat fysiek gehandicapten mentaal zwak zijn," zegt Mahzarin Banaji, promovendus bij de Amerikaanse universiteit Harvard.

De resultaten lopen erg uiteen: in dezelfde situatie waarin een wit persoon hulp krijgt van omstanders, wordt een zwart persoon beschuldigd van stelen. De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Als deelnemers aan een experiment geconfronteerd worden met het bewijs van hun vooroordelen, reageren ze vaak geschokt. Een gebruikelijke reactie is “maar ik ben geen racist”. Het hebben van een onbewust vooroordeel maakt je geen racist, geen seksist of welke ‘ist’ dan ook. Maar het kan wel betekenen dat beslissingen die je maakt over mensen niet gebaseerd zijn op rationale feiten.

Onbewuste vooroordelen kunnen ook onszelf benadelen. Marketeers gebruiken bijvoorbeeld beelden en taal die inspelen op onze vooroordelen, om ons producten aan te smeren. Ook politici zetten onze onbewuste vooroordelen in. Dat noemen we dog-whistle politics (hondenfluitjespolitiek). Denk aan een term als de ‘gewone Nederlander’. Niemand definieert die gewone Nederlander precies, maar toch weet iedereen wie er wel en niet onder valt. Een politicus kan zulke codewoorden gebruiken om de onbewuste vooroordelen van kiezers te bespelen. Het begrijpen van je vooroordelen leidt dus tot betere keuzes.

vrouw kijkt naar foto's van verschillende mensen
4

Kan ik iets doen aan mijn onbewuste vooroordelen?

Alles wat het kost is een beetje oefenen. De eerste stap is toegeven welke vooroordelen mogelijk een effect hebben op de beslissingen die je maakt. Als je in een situatie komt waar vooroordelen een rol kunnen spelen, kun je je afvragen of je gedachten of gevoelens gebaseerd zijn op feiten of op stereotypes. Neem de tijd om mensen te leren kennen die anders dan jou zijn; als je mensen eenmaal beter kent is je mening over hen meer gebaseerd op de realiteit.

Het is mogelijk om je eigen vooroordelen te herkennen vóór je handelt. Als we even een stap terug doen en overwegen voor welk soort mensen we voorkeuren hebben, kunnen we onze eigen vooroordelen opspeuren. Zo zijn er testen om onze persoonlijke vooroordelen te leren herkennen. Daarmee kun je je eigen vooroordelen testen over twaalf verschillende persoonseigenschappen, zoals dik/dun, homo/hetero, huidskleur, geslacht en leeftijd. De nauwkeurigheid van die testen wordt bediscussieerd, maar het blijft een interessante tool voor zelfreflectie. We hebben allemaal onbewuste vooroordelen. Maar als we ervan bewust zijn dan is het mogelijk onze gedachten en handelingen in eigen handen te nemen en ze te doen kantelen.

In Ik durf het bijna niet te vragen gaan mensen in op de vooroordelen waar ze mee te maken krijgen. Alle afleveringen zien? Kijk op NPO Start

In het kort

  • Onbewuste vooroordelen zijn automatische gedachten die wij hebben over (groepen) mensen, die diep in ons verborgen zitten.

  • Ons onderbewustzijn verandert als we herhaaldelijk worden blootgesteld aan bepaalde informatie over (groepen) mensen.

  • Onbewuste vooroordelen leiden er soms toe dat we feiten en bewijs negeren. Daardoor maken we irrationele beslissingen en behandelen we mensen die anders zijn dan wij minder gunstig.

  • Als we ons bewust zijn van onze persoonlijke vooroordelen, kunnen we hun invloed op ons gedrag en besluitvormingsproces beter controleren.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Elonka Soros

Gastredacteur

Ook interessant

om te weten