Persvrijheid_header
Waarom is persvrijheid belangrijk?

Persvrijheid zorgt ervoor dat journalisten zonder angst hun werk kunnen doen en misstanden kunnen onthullen. Het wordt in Nederland als belangrijk fundament onder de democratie gezien. Waarom vinden we persvrijheid zo belangrijk? Hoe denken ze daar elders in de wereld over? En hoe kan de persvrijheid ook bij ons onder druk komen te staan?

1

Wat is persvrijheid?

Media zijn vrij wanneer journalisten onafhankelijk van machthebbers kunnen publiceren wat ze willen, zonder daarbij bang te zijn dat ze hierdoor bedreigingen ontvangen of met geweld te maken krijgen. In de Nederlandse Grondwet staat bijvoorbeeld dat de overheid zich niet mag bemoeien met wat journalisten zeggen of schrijven. Dat wil zeggen: er is geen controle vooraf, maar wanneer informatie onjuist blijkt te zijn of op een illegale manier is verkregen, kan de gedupeerde naar de rechter stappen om te vragen om rectificatie of een schadevergoeding.

Bij de beoordeling van klachten kijkt de rechter naar het publiek belang. In sommige gevallen weegt dat zwaarder dan bepaalde regels voor journalisten.

Ook kan iedereen na publicatie een klacht indienen bij de Raad voor de Journalistiek. Deze onafhankelijke instantie bewaakt de ethische grenzen van de journalistiek. De raad toetst de regels die door de beroepsgroep zelf is opgesteld. Hij velt uitsluitend een oordeel over de berichtgeving maar legt geen sancties op. Voor een rectificatie of schadevergoeding kan een benadeelde naar de rechter.

journalistiek is geen misdaad
 © ANP

Maar lang niet overal kunnen journalisten onafhankelijk en vrij werken. Volgens Freedom House kent ongeveer een derde van de landen persvrijheid, wat neerkomt op 13% van de wereldbevolking. Vaak beperken overheden media door wetgeving en is er bij journalisten sprake van zelfcensuur vanwege angst voor geweld of vervolging. In het ergste geval worden journalisten vermoord.

freedom of the press 2017
 © Freedom House

Naast Freedom House heeft ook Reporters Without Borders een jaarlijkse ranglijst en deze organisatie houdt bovendien bij hoeveel journalisten er vermoord zijn en gevangen gehouden worden. Landen als Noord-Korea en Eritrea bungelen al jarenlang onderaan de lijsten. De overheid heeft daar totale zeggenschap over de media en voor journalisten is elke vorm van kritiek onmogelijk. Dichterbij huis zien we bijvoorbeeld dat de Turkse en Russische overheid journalisten ernstig beperkt in hun werk door bepaalde kranten te verbieden of door televisiestations op te kopen. In Mexico zorgen de drugskartels nog altijd voor brute moorden wanneer journalisten verslag doen van hun criminele activiteiten. De vele conflicten in het Midden-Oosten en de journalisten die daarbij gedood worden, zorgen de laatste jaren voor een daling van de mondiale persvrijheid.

2

Waarom zijn vrije media nodig?

Vrije media zijn een belangrijk fundament voor een goed functionerende democratie. Media controleren de machten die er in een maatschappij zijn en moeten daarom onafhankelijk van die machten kunnen bewegen. Op die manier kunnen journalisten betrouwbare informatie verschaffen aan de burger, zodat deze goed geïnformeerd beslissingen kan nemen. Zo is het in tijden van verkiezingen bijvoorbeeld belangrijk dat alle politieke partijen evenveel toegang hebben tot zendtijd op radio en televisie, zodat de burger weet waar ze uit kan kiezen.

Het bekendste en meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld waarin de pers de overheid controleert is de Watergate-affaire. Twee journalisten ontdekken dat president Nixon de verkiezingen van 1972 heeft beïnvloed door het hoofdkantoor van de Democraten af te luisteren. Uiteindelijk treedt hij hierom af.

De Watergate-affaire samengevat.

Om de overheid te kunnen controleren, heb je in Nederland bijvoorbeeld de Wob: de Wet openbaarheid van bestuur. Deze wet maakt het voor iedereen mogelijk informatie van overheidsorganisaties op te vragen. Journalisten maken hier vaak gebruik van om bijvoorbeeld bepaalde geldstromen te controleren.

Bonnetjes van Teeven

In zijn tijd als officier van justitie sluit Fred Teeven een deal van 4,7 miljoen gulden met drugshandelaar Cees H. Dit komt aan het licht als hij staatssecretaris van Veiligheid en Justitie is.

In de nasleep van de Teevendeal stapt ook minister Van der Steur op. Hij heeft essentiële informatie achtergehouden. 

Dit soort informatie over politici of overheidsorganen die niet conform de regels handelen is relevant, omdat het gaat om publiek geld. Zoals bijvoorbeeld in het geval van fraude bij het UWV. In 2018 komt in het nieuws dat deze instantie onterecht uitkeringen verstrekt aan Poolse arbeidsmigranten. Vervolgens stellen politici hier Kamervragen over, waardoor de minister van Sociale Zaken genoodzaakt is maatregelen te nemen om samen met het UWV deze fraude te voorkomen.

Als je niet weet wat er aan de hand is in je omgeving, hoe kun je dan goede besluiten nemen?

Free Press Unlimited

In Nederland is persvrijheid bijna een vanzelfsprekendheid, maar in veel delen van de wereld staat onafhankelijk nieuws onder druk en is betrouwbare informatie vergaren moeilijk, zo niet onmogelijk. De Nederlandse ngo Free Press Unlimited steunt in deze landen journalisten en persorganen om onafhankelijk nieuws te verzorgen. Zo brengt Radio Dabanga onafhankelijk nieuws vanuit Sudan. Vanwege de aanhoudende burgeroorlog in het land is het niet mogelijk dit vanuit Sudan zelf te doen. Daarom staat deze radiostudio in het kantoor van Free Press Unlimited in Amsterdam. Door gebruik te maken van betrouwbare bronnen ter plaatse weten Sudanezen dankzij Radio Dabanga hoe het conflict in hun land zich ontwikkelt en waar veilige gebieden zijn. In dit geval zijn vrije media letterlijk van levensbelang.

Het Sudanese regime staat geen pers toe en het is niet mogelijk in het land zelf onafhankelijk nieuws te brengen. Daarom is de studio van Radio Dabanga gevestigd in Amsterdam.

Beperking van de persvrijheid heeft allerlei gevolgen. Een voorbeeld hiervan is de negatieve berichtgeving in Hongarije over vluchtelingen uit het Midden-Oosten die via Hongarije Europa binnenkomen. “De stortvloed van officiële overheidspropaganda, gecombineerd met bevestigende media-items, blijkt vaak effectief, ondanks het gebrek aan subtiliteit”, zegt Roeland Termote, correspondent in Oost-Europa in het boek Blad voor de mond. Doordat premier Orbán van Hongarije steeds meer grip krijgt op de media, zijn er voor de Hongaren steeds minder alternatieven om betrouwbare informatie te verkrijgen. Hierdoor kan het negatieve sentiment tegenover mensen uit andere culturen groeien.

Door rijke bevriende zakenmensen media te laten opkopen, beïnvloedt de regering van Orban nu ook commerciële media.

3

Wie beperken journalisten en waarom doen ze dat?

Gerichte beperkingen kunnen plaatsvinden wanneer journalisten kritiek hebben op een machthebber, bijvoorbeeld omdat deze bepaalde informatie geheim wil houden. Heel vaak is dat het politieke bestuur: presidenten, ministers of burgemeesters. Die wil haar macht behouden en zorgt er daarom voor dat de informatie die burgers krijgen, overeenkomt met het beleid van hun partij. In veel landen zijn media direct gelieerd aan de staat of controleren machthebbers ze op andere manieren, zoals in bovenstaand voorbeeld van Hongarije en zoals dit de laatste jaren in Turkije het geval is.

In Turkije zitten veel journalisten in de gevangenis vanwege kritiek op de huidige regering van Erdogan.

Ook Rusland daalt steeds verder op de ranglijst voor persvrijheid. Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 bloeit onafhankelijke journalistiek op, maar de laatste jaren legt president Poetin die weer aan banden. “De burger staat op een streng dieet van desinformatie”, zegt Peter d’Hamecourt, voormalig NOS-correspondent in dit land. In het boek Blad voor de mond noemt hij meerdere voorbeelden van compleet verzonnen televisiereportages. Beelden van kinderlijkjes uit de Krim blijken uit andere oorlogsgebieden te komen en een reportage over de opstand in Kiev, waarin een vrouw van een separatist achter een tank gebonden wordt en over het plein wordt meegesleurd, terwijl haar zoontje moet toekijken, blijkt gespeeld te zijn door acteurs. Op deze manier gebruikt de overheid media doelbewust om de publieke opinie te beïnvloeden en vervaagt het onderscheid tussen feit en fictie.

Persvrijheid_Rusland
Een man met een masker van president Poetin poseert met foto's van journalisten die gevangen zitten in Rusland.
 © ANP

In sommige andere landen zijn criminele organisaties machtiger dan de overheid en beheersen zij de media. Dit is sterk het geval in Mexico, waar drugskartels de ene na de andere journalist bedreigen, mishandelen of vermoorden. In dit soort landen is het letterlijk levensgevaarlijk om de waarheid boven tafel te krijgen, ook wanneer het gaat om corrupte politici die dan vaak weer sterke banden hebben met criminelen. Journalisten kunnen zo niet hun taak als waakhond van de democratie uitoefenen.

VPRO Bureau Buitenland - Journalisten vogelvrij in Mexico

VPRO Bureau Buitenland - 2 mei 2017

00:00

00:00

Het Midden-Oosten is een van de gebieden die bekend staan om zeer beperkte persvrijheid. In oktober 2018 is er wereldwijd verontwaardiging vanwege de verdwijning van de Saudi-Arabisch journalist Jamal Khashoggi. Er is een sterk vermoeden dat hij op het Saudische consulaat in Istanbul is vermoord. Khashoggi schrijft in zijn laatste column in de Washington Post dat hij zich ernstig zorgen maakt om de vrijheid van meningsuiting in de Arabische wereld.

In oktober 2018 raakt de Saudi-Arabisch journalist Khashoggi vermist. Zijn editor bij de Washington Post vertelt erover. 

Dichterbij huis hebben journalisten te maken met tegenstand van criminele organisaties. In 2017 komt Daphne Caruana Galizia om het leven. Zij is de enige journalist die schrijft over corruptieschandalen en maffiapraktijken op Malta. Een jaar later vindt de Slowaakse politie Ján Kuciak en zijn vriendin dood in hun huis. Kuciak staat dan op het punt te publiceren over banden van de Italiaanse maffia met de regerende Slowaakse politieke partij.

In februari 2018 wordt Slowakije opgeschrikt door de moord op de onderzoeksjournalist Ján Kuciak.

Hoewel oorlogsverslaggeving vanzelfsprekend bepaalde risico’s met zich meebrengt, zien we in dit vakgebied de laatste jaren een sterke stijging van gericht geweld tegen journalisten. De terreurgroep IS, bijvoorbeeld, schuwt het doelbewust gijzelen, mishandelen en vermoorden van journalisten niet. Denk aan James Foley, de Amerikaanse persfotograaf. In een video met de titel A message to America, onthoofden de terroristen hem.

10 jaar geleden bood het herkenbaar zijn als journalist bescherming. Dat is nu niet meer zo.

Hans Jaap Melissen, oorlogsverslaggever

Persvrijheid_HansJaap

Waar oorlogvoerenden in het verleden journalisten veelal met rust laten waardoor zij in staat zijn verslag te doen van oorlogshandelingen, gebruikt IS geweld tegen journalisten ter vergelding van luchtaanvallen door hun vijand, in dit geval de VS.

Nederlandse journalisten die tijdens het uitoefenen van hun vak om het leven zijn gekomen bevinden zich op dat moment allemaal in oorlogsgebied.

Omgekomen Nederlandse journalisten

Op 17 maart 1982 vermoorden militairen van de junta in El Salvador vier Nederlandse journalisten van de IKON: Koos Koster, Hans ter Laag, Jan Kuiper en Joop Willemsen. De journalisten doen in El Salvador verslag van de burgeroorlog, maar worden beschuldigd van steun aan de guerrillastrijders. In 1989 overlijdt ook cameraman Cornel Lagrouw in diezelfde oorlog.

Op 21 september 1999 is Sander Thoenes op Oost-Timor om daar verslag te doen van de aankomst van de Australische vredesmacht. Onderweg naar de stad Dili houdt het Indonesische leger de motortaxi waarin hij zit tegen. Het leger opent het vuur en raakt daarbij Thoenes. Pas de volgende dag wordt het verminkte lichaam van Thoenes langs de weg gevonden.

In augustus 2008 reizen journalist Jeroen Akkermans en cameraman Stan Storimans voor RTL Nieuws af naar Georgië om verslag te doen van het conflict tussen Georgië en Rusland over Zuid-Ossetië. Ze gaan naar de stad Gori, waar op dat moment relatieve rust is. Toch wordt Storimans hier samen met elf burgers slachtoffer van een clusterbom.

In 2012 ontvoeren jihadisten Jeroen Oerlemans aan de Turks-Syrische grens. Tijdens een ontsnappingspoging komt hij er vanaf met een schotwond. Op 2 oktober 2016 heeft hij minder geluk. Oerlemans is dan in de Libische stad Sirte, waar een sluipschutter van IS hem door de opening aan de zijkant van het kogelwerende vest in het hart raakt. Oerlemans overlijdt direct.

Met de komst van sociale media groeit ook het aantal burgerjournalisten en hun belang voor de journalistiek in conflictgebieden. Zij zijn de eerste ooggetuigen en de video’s die zij maken zijn steeds vaker een bron voor nieuwsredacties. Deze burgerjournalisten zijn, net als lokale journalisten, echter veel kwetsbaarder voor het geweld om hen heen. De laatste jaren zien we dan ook een grote stijging van het aantal gedode burgerjournalisten. In tegenstelling tot correspondenten kunnen zij niet terug naar een veilig thuis. Bovendien hebben correspondenten vaak veel grotere budgetten, waardoor zij onder andere kogelvrije vesten kunnen dragen en beveiligers mee kunnen nemen tijdens hun reportages.

Persvrijheid_protest
 © ANP
4

Hoe gaat het met de persvrijheid in Nederland?

We staat al jarenlang bovenaan de lijsten van persvrijheid. Het gaat dus relatief goed in Nederland. Media zijn onafhankelijk en journalisten hebben veel rechtsbescherming. Maar volgens Reporters Without Borders is er een stijging van het aantal schendingen van die persvrijheid. Hierdoor is de score van ons land naar beneden gegaan. Dat we niet gedaald zijn en af en toe zelfs weer stijgen op de ranglijst, heeft ermee te maken dat de situatie in andere landen nog meer verslechtert dan bij ons.

Nederland is niet immuun voor het verslechterde politieke en sociale klimaat in Europa

Reporters Without Borders

Steeds meer politici trekken de legitimiteit van traditionele media in twijfel, wat wantrouwen creëert richting serieuze media. Hierdoor krijgt de pers bijvoorbeeld minder toegang tot bepaalde bronnen en kunnen ze minder goed onderzoek doen. Ook zorgen discussies over nationale identiteit en immigratie voor meer bedreigingen tegen Nederlandse journalisten. De NOS besluit in 2020 zelfs om logo's van satellietwagens af te halen vanwege de constante intimidatie en bedreigingen waar medewerkers mee te maken krijgen. Ook in een rapport van Freedom House staat dat de Nederlandse pers vrij is, maar dat de persvrijheid in westerse democratieën onder druk staat.

Het satirische programma Zondag met Lubach benoemt een aantal ontwikkelingen in Europa die neigen naar censuur. 

Uit onderzoek van de Nederlandse Vereniging van Journalisten blijkt dat 61% van de journalisten te maken heeft met bedreigingen. Als gevolg daarvan breken sommigen hun reportage af, vermijden ze bepaalde locaties en vindt er soms geen of een aangepaste publicatie plaats. 52% van de ondervraagde journalisten geeft aan dat de terughoudendheid als gevolg van de bedreigingen toeneemt. Met andere woorden: Nederlandse journalisten doen steeds vaker aan zelfcensuur.

61% van de Nederlandse journalisten geeft aan wel eens geïntimideerd te zijn bij beroepsuitoefening. 

Enkele recente voorbeelden waarbij de persvrijheid in Nederland onder druk staat:
- De invoering van de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv). Deze staat ook bekend als de Sleepwet en stuit op zoveel kritiek dat er in maart 2018 zelfs een referendum over plaatsvindt. Door deze wet kunnen journalisten minder goed hun bronnen beschermen.
- Steeds vaker weigeren politici journalisten die volgens hen niet objectief genoeg zijn. Bijvoorbeeld in april 2017 wanneer twee journalisten van Follow the Money niet aanwezig mogen zijn bij een persbijeenkomst van de zakenman en voorzitter van de VVD Henry Keizer, omdat zij een paar dagen eerder een kritisch artikel over zijn handelswijze bij de aankoop van een crematoriumketen publiceren.
- In de zaak over de drugsoorlog in de Amsterdamse onderwereld luistert het OM een gesprek van een journalist af tijdens gesprekken met een bron. Eerder gebeurt dat ook bij een journalist van het Brabants Dagblad, waarmee het OM achter de bron van een burgemeesterslek wil komen.
- De Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob) functioneert niet zoals hij zou moeten. Wanneer journalisten bepaalde informatie opvragen krijgen ze dit vaak maar deels.

Steeds vaker weigert de overheid een Wob-verzoek of wordt informatie slechts deels vrijgegeven. 

Ook vormen de dalende inkomsten voor de dagbladpers een beperking. Die leiden tot verschraling van de lokale journalistiek en hierdoor wonen steeds minder journalisten de gemeenteraden bij. In de gemeente Oudewater denken ze daarvoor een oplossing te hebben gevonden: ze huren hun eigen ‘journalist’ in om de burgers te informeren over hun werk. Dit druist sterk in tegen de journalistieke onafhankelijkheid.

Vooral kleinere gemeentes en lokale kranten hebben het steeds moeilijker om goed verslag te doen. Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek spreekt van een crisis.

5

Is er steeds minder persvrijheid?

Freedom House meldt in 2017 dat de wereldwijde persvrijheid tot een dieptepunt zakt. Het begin van de Arabische Lente zorgt sinds 2011 voor een stijging van het aantal gedode journalisten. De aanslag van de terreurgroep IS op het satirische tijdschrift Charlie Hebdo in Parijs brengt het geweld tegen journalisten in Europa dichtbij. De landen waar de persvrijheid het meest daalt zijn Polen, Burundi en Turkije.

Er zijn een aantal hoofdredenen waardoor Freedom House zich zorgen maakt: de opkomst van autoritaire regimes, het groeiende populisme en de polarisatie in de maatschappij. 

Persvrijheid in het geding

Trump, VS
Trump valt de traditionele media vaak aan en beticht ze van 'fake news'. Hierdoor stijgt het wantrouwen en volgens experts verliest de VS hiermee haar voorbeeldfunctie als bastion van vrijheid van meningsuiting.
Erdogan, Turkije
Sinds de mislukte coup in 2016, waarbij het Turkse leger probeert de macht over te nemen, verslechtert het klimaat voor onafhankelijke media in rap tempo. Erdogan laat weinig kritiek op zijn regering toe en Turkije is een van de landen met het grootst aantal journalisten in de gevangenis.
Kaczynski, Polen
De huidige regeringspartij in Polen is het conservatieve PiS. Voorzitter Kaczynski verandert de publieke omroep in een mediakanaal voor zijn politieke standpunten.
Xi Jinping, China
Xi wordt vaak vergeleken met Mao Zedong, de voormalig dictator van China. Kritische berichten over Xi verwijdert de overheid van sociale media en berichten waarin Xi wordt opgehemeld verschijnen in de kranten.
Orbán, Hongarije
Orbán gebruikt media gericht om de publieke opinie te beïnvloeden en groepen tegenover elkaar te zetten. Vrijwel geen enkele krant of omroep is nog niet in handen van (vrienden van) Orbán.
Maduro, Venezuela
Onder voormalig leider Hugo Chávez is de persvrijheid in Venezuela al flink gedaald, maar Nicolás Maduro bemoeit zich nog meer met de media. Journalisten worden geintimindeerd, bedreigd en mishandeld.
Nkurunziza, Burundi
In de afgelopen jaren sluit de overheid van Burundi bijna alle onafhankelijke media en een groeiend aantal journalisten is opgesloten of verdwenen.

Door autoritaire en populistische regimes ontstaat er polarisatie in de maatschappij, wat betekent dat groepen mensen meer tegenover elkaar komen te staan. Die ontwikkeling is ook terug te zien in diverse media. Zeker in de VS is er al jarenlang een trend gaande dat media steeds subjectiever worden en daarom ook als minder betrouwbaar worden gezien. Dit leidt tot groeiende kritiek en zelfs tot bedreigingen, wat via internet met een druk op de knop anoniem kan. Journalisten gaan hierdoor terughoudender te werk en passen de berichtgeving soms aan, vanwege angst voor bedreigingen. Zelfcensuur is daarmee een van de grootste beperkingen voor de persvrijheid in de westerse media. Leon Willems, directeur van Free Press Unlimited, noemt de aanval van autoritaire regimes op de legitimiteit van media een sluipende oorlog tegen de journalistiek:

Free Press Unlimited: "De persvrijheid staat onder druk"

NOS Radio 1 Journaal - 28 apr 2017

00:00

00:00

Als we de ontwikkeling van de persvrijheid over een langere periode bekijken zien we ook positieve ontwikkelingen. In 1986 is nog 55% van de landen niet vrij, terwijl dat nu ongeveer een derde is. Dat heeft vooral te maken met de val van het communisme in Oost-Europa, waardoor in die landen media en overheid van elkaar losgekoppeld zijn.

Persvrijheid_grafieken
Bron: Freedom House

Hoewel Wit-Rusland als laatste dictatuur van Europa nog ver van persvrijheid is, zijn er wel lichtpuntjes. Zo werkt de overheid de media tijdens de laatste verkiezingen niet tegen. Daarnaast zorgt internet daar -en in veel andere landen- ervoor dat media meer vrijheid hebben omdat het voor overheden lastig blijkt om informatie online te reguleren. Ook zorgt de komst van internet ervoor dat mensen meer toegang hebben tot informatie. Ze hoeven niet meer alleen af te gaan op datgene wat ze op radio of televisie horen, maar kunnen zelf zoeken naar alternatieve bronnen.

Persvrijheid_3mei
Op 3 mei is er jaarlijks aandacht voor persvrijheid wereldwijd.
 © ANP

Een nadeel van internet is dat het ook zorgt voor een toename van nepnieuws. Er is wel goede hoop: zowel in de VS als in Nederland lijkt de burger meer dan ooit behoefte te hebben aan serieuze journalistiek. Een aantal voorbeelden: het aantal digitale abonnees van The New York Times stijgt in een jaar met 63% en ook de NRC en de Volkskrant krijgen steeds meer lezers online. Mensen zien in dat persvrijheid belangrijk is en dat daarvoor een prijs betaald moet worden.

In het kort

  • Persvrijheid is een grondrecht. Het houdt in dat media onafhankelijk van machthebbers, en zonder toestemming vooraf, kunnen publiceren.

  • Vrije media zijn een belangrijk fundament van een goed functionerende democratie. Zij controleren de machten en zorgen ervoor dat een burger goed geïnformeerd is en beslissingen kan nemen.

  • Gerichte beperking van de pers kan plaatsvinden wanneer journalisten kritiek hebben op een machthebber, bijvoorbeeld omdat deze bepaalde informatie geheim wil houden.

  • Nederland heeft een hoge mate van persvrijheid, maar volgens de onderzoekers hebben ook wij te maken met een verslechterd politiek en sociaal klimaat waardoor de persvrijheid daalt.

  • Wereldwijd is de persvrijheid tot een dieptepunt gedaald. Oorzaken zijn de conflicten in het Midden-Oosten, de opkomst van autoritaire regimes en polarisatie. Dit leidt tot groeiende zelfcensuur.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

auteur

Door Marjolein Koster

Redacteur

Ook interessant

om te weten