bliksem_header
Wat gebeurt er als de bliksem inslaat?

Het kan tientallen tot honderden kilometers lang zijn en is zo heet als het oppervlak van de zon: bliksem. Hoe ontstaat dit spectaculaire natuurverschijnsel? Kunnen we bliksem opslaan als energiebron? En kun je een blikseminslag overleven?

1

Wat is bliksem?

Het gebeurt letterlijk in een flits. Maar als je de bliksem gaat ontrafelen, blijkt er in die ene fractie van een seconde van alles te gebeuren. We weten nog steeds niet precies hoe bliksem werkt. Grofweg zijn er voor bliksem drie ingrediënten nodig: water, warmte én kosmische straling.

Warme lucht stijgt op en koelt hoger in de atmosfeer af. Daarbij ontstaat een wolk van heel veel kleine druppeltjes of ijskristallen. Door de temperatuurverschillen binnen de wolk gaan de druppels bewegen en botsen. Zo ontstaan er ladingsverschillen. Onderin raakt de wolk negatief geladen, bovenin positief.

Het verschil tussen de lading onderin en bovenin de wolk is echter niet groot genoeg voor een vonk. Daarvoor is het derde ingrediënt nodig: kosmische straling. Deze deeltjes komen met een noodgang uit de ruimte, botsen met de atmosfeer en veroorzaken een lawine aan geladen deeltjes. Precies de extra lading die nodig is om het ladingsverschil tussen de ene kant van de wolk en de andere kant groot genoeg te maken voor een flits: bliksem!

Bliksem is een elektrische ontlading die ontstaat door ladingsverschillen tussen een wolk en de aarde.

2

Hoe meet je de bliksem?

Tot voor kort telt het KNMI het aantal onweersdagen. Een onweersdag is een dag waarop een medewerker van het KNMI ten minste één donder hoort. Deze methode is echter niet heel nauwkeurig. Tegenwoordig gebruikt het KNMI daarom radiostraling en satellieten om bliksemontladingen te meten. Dat doen ze met radiotelescoop LOFAR. Die bestaat uit zo’n 25 duizend antennes, verspreid over Europa. LOFAR is eigenlijk ontworpen om plaatjes van verre sterrenstelsels te maken. Dan blijkt dat onweer de werking van de telescoop verstoort. En dat blijkt goed nieuws te zijn voor bliksemonderzoekers: nog nooit is de bliksem in zoveel detail waargenomen.

Onbedoeld werd LOFAR de nauwkeurigste bliksemdetector ter wereld. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

3

Hoe vaak bliksemt het?

Dat verschilt per gebied. Op de Noord- en Zuidpool bliksemt het bijna nooit: daar is het meestal te koud en droog. Rond de evenaar bliksemt het juist heel vaak. Binnen Nederland zijn er ook verschillen. In de zomer onweert het vaker in het binnenland, in de winter onweert het meer aan de kust. Gemiddeld onweert het het meest in het westen en zuiden.

onweerkaart Nederland
In de rode gebieden bliksemt het gemiddeld vijf keer vaker dan in de blauwe. Bron: Meteorage.
 © Meteorage

Volgens de meest recente cijfers van Meteorage telt Nederland gemiddeld zo’n honderd onweersdagen per jaar. In de afgelopen vijftien jaar zijn er twee uitschieters: 2012 telt 138 onweersdagen, 2007 heeft er 78.

Het onweert dus zo’n honderd dagen per jaar wel ergens in Nederland! En dat zouden er nog wel eens meer kunnen worden. Volgens een rapport van het KNMI neemt het aantal blikseminslagen in Nederland per graad opwarming toe met ongeveer 10 tot 15 procent. Komt dat door de warmte? Dat is een beetje kort door de bocht. Bij hogere temperaturen neemt de kans op onweer wel toe. Maar omdat bliksem zo onvoorspelbaar is, is het ook mogelijk dat er ondanks warmte en vochtigheid geen onweer is.

bliksem_oranje
 © Unsplash / Johannes Plenio
4

Hoe gevaarlijk is bliksem?

Je ziet het al aankomen in de verte: onweer. Even tellen na de flits hoe ver weg het is. 1, 2, 3... 10 seconden, nog ongeveer 3 kilometer. Dat is nog best ver weg - denk je. Maar het kan alsnog helemaal misgaan. Het klopt wel dat je dankzij het verschil in de snelheid van het licht en de snelheid van het geluid de afstand tot het onweer kunt bepalen. Maar, een grote afstand tot de vorige klap wil nog niet meteen zeggen dat je veilig zit. De volgende flits kan namelijk zomaar een stuk dichterbij inslaan. Er zijn zelfs voorbeelden bekend waarbij een bliksemschicht 20 kilometer aflegt voor hij inslaat. Het beste kun je tijdens onweer niet buiten zijn. In je auto ben je ook veilig. De lading van de bliksem loopt via de banden weg naar de grond, het is een fabeltje dat je eerst moet ontladen door tegen de vangrail aan te rijden.

Als de bliksem inslaat in je lichaam kan dat zorgen voor zware brandwonden. De bliksem is namelijk enorm heet. Ook kan je hart kan er – tijdelijk of blijvend – mee ophouden door de elektrische schok. Toch overlijden lang niet alle mensen die door de bliksem zijn getroffen.

Bliksemexpert Erik Sijbring legt uit hoe je het beste kunt voorkomen dat je door de bliksem wordt getroffen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

5

Kun je bliksem opslaan als energiebron?

Hoeveel energie er precies vrijkomt bij een bliksem, is moeilijk te zeggen. Maar het zou natuurlijk mooi zijn om die enorme berg energie ergens op te slaan. Het lastige is dat de energie in één klap vrijkomt. Het is heel moeilijk om een systeem te bouwen dat zo’n klap overleeft. En dan moet je ook nog geluk hebben dat de bliksem precies op het goede punt inslaat. Toch blijft het vangen van bliksem om de energie te gebruiken een droom voor wetenschappers.

Astrofysicus Geer Dijkhuis probeert de energie uit bolbliksem op te slaan. 

In het kort

  • Bliksem is een elektrische ontlading die ontstaat door ladingsverschillen tussen een wolk en de aarde. Voor bliksem zijn drie ingrediënten nodig: water, warmte en kosmische straling. 

  • Dankzij detectiesystemen die gebruik maken van radiostraling en metingen door satellieten kunnen we bliksem tot op een paar honderd meter nauwkeurig meten.

  • Per jaar zijn er in Nederland gemiddeld zo’n honderd onweersdagen en vijftienduizend bliksemflitsen van wolk tot grond. Het lijkt erop dat het nog meer gaat bliksemen door de opwarming van het klimaat.

  • Als de bliksem inslaat in je lichaam, kun je door de elektrische schok een hartstilstand krijgen. Toch overlijden lang niet alle mensen die door de bliksem zijn getroffen.

  • Het vangen van bliksem om de energie te gebruiken is een aantrekkelijk idee, waar sommige wetenschappers onderzoek naar doen. Toch is het tot nu toe nog niet gelukt.

En je weet het!

Anderen het laten weten?

Ook interessant

om te weten