Hoelang werken antibiotica nog?

Bacteriën zijn eencellige micro-organismen: ze zijn zo klein dat ze alleen onder een microscoop zichtbaar zijn. Ieder mens draagt ongeveer 38 biljoen bacteriën bij zich in veel verschillende soorten [1]. Het overgrote deel van deze bacteriën zorgt dat we gezond blijven. Zo helpen de bacteriën in de darmen bij het goed verteren van voedsel en die op de huid weren zich tegen schadelijke invloeden van buitenaf. Maar er zijn ook bacteriën die infecties kunnen veroorzaken. Die komen binnen via ons voedsel, omdat we ze inademen of bijvoorbeeld door een wond. Bacteriën kunnen razendsnel groeien en zichzelf delen. Als ons lichaam niet genoeg weerstand heeft om zo'n infectie te bestrijden dan kunnen antibiotica daarbij helpen.

Letterlijk betekent antibioticum: tegen het leven. In dit geval gaat het om het leven van bacteriën die ziekten veroorzaken. Die bacteriën moeten worden uitgeschakeld en dat is precies wat antibiotica doen: het elimineren van ziekmakende bacteriën. Grofweg zijn er twee soorten antibiotica: de groep die bacteriën doodt en de groep die bacterieremmend werkt. Wat de eerste groep doet is duidelijk: de bacteriën gaan er zonder pardon aan. Wat die bacterieremmende groep betreft: die zorgen ervoor dat bacteriën zich minder goed vermenigvuldigen. Het lichaam krijgt daardoor de kans om te herstellen en vervolgens kan het eigen immuunsysteem de bacteriën uit de weg ruimen.

Een arts schrijft alleen antibiotica voor als het echt nodig is. Antibiotica kunnen namelijk ook bijwerkingen hebben. Zo zijn er antibiotica die alle bacteriën doden, dus ook de nuttige. Hierdoor kan iemand bijvoorbeeld last krijgen van diarree of een schimmelinfectie. Antibiotica voorschrijven aan patiënten die het niet nodig hebben, werkt bovendien antibioticaresistentie in de hand.

Antibiotica zijn ontdekt door Alexander Fleming (1881-1955). Deze Brit was arts en microbioloog. Hij hield zich onder andere bezig met de behandeling van syfilis, een seksueel overdraagbare aandoening die veroorzaakt wordt door een bacterie. In 1928 heeft Fleming een aantal glazen schaaltjes met bacteriekolonies – stafylokokken in dit geval – in zijn laboratorium staan. Zelf gaat hij er een paar dagen tussenuit. Als Fleming terugkomt in zijn lab, merkt hij dat een van zijn bacterieculturen bezoek heeft gekregen van een zogeheten penseelschimmel. Hij vermoedt dat deze schimmel is binnen komen waaien vanuit een naburig laboratorium. In het glazen schaaltje zijn rondom de verdwaalde penseelschimmel Flemings bacteriën verdwenen.

Eigenlijk kan zijn bacteriekolonie rechtstreeks de prullenbak in, maar Fleming realiseert zich dat hier misschien wel iets bijzonders aan de hand is. Hij weet de stof die de penseelschimmel afscheidt – en die inderdaad bacteriën blijkt te doden – te isoleren en noemt het penicilline. Fleming schrijft er nog een wetenschappelijk artikel over en dat was dat: het is in die jaren bijzonder ingewikkeld om penicilline uit penseelschimmel te verkrijgen, zodat de wetenschap Flemings ontdekking verder links laat liggen.

Tot tien jaar later de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Er is dan – onder andere vanwege de vele oorlogsgewonden – zo'n behoefte aan een middel om infectieziektes te bestrijden dat Flemings ontdekking weer uit de kast wordt getrokken. Inmiddels zijn de instrumenten ook verbeterd. En Ernst Boris Chain (1906-1979) en Howard Florey (1898-1968), twee wetenschappers uit Oxford, vinden wél een manier om op grotere schaal penicilline uit schimmels te verkrijgen en er een medicijn van te maken. Door de inzet van penicilline zijn infectieziektes zoals longontsteking, blaasontsteking of geslachtsziekten vanaf dat moment veel minder vaak dodelijk. De drie heren Fleming, Chain en Florey krijgen in 1945 de Nobelprijs voor hun werk. Inmiddels bestaan er naast penicilline andere soorten antibiotica, zoals tetracyclines en macroliden, die allemaal tegen verschillende soorten bacteriën werken.

Antibioticaresistentie betekent dat bepaalde bacteriën niet langer gevoelig zijn voor bepaalde antibiotica. Ze hebben een manier gevonden om zich te beschermen tegen het antibioticum en laten zich door deze medicijnen niet langer remmen of doden. Als de niet-resistente bacteriën wel het loodje hebben gelegd door een bepaald antibioticum, geeft dat alle ruimte aan de resistente bacteriën om te groeien en weer een nieuwe infectie te veroorzaken. Deze infectie is dan al iets moeilijker te behandelen: het eerder gebruikte antibioticum werkt immers niet meer. Dan wordt er dus gekozen voor een ander antibioticum, maar op den duur zullen er ook bacteriën ontstaan die resistent zijn voor dat volgende antibioticum. Zo blijven er steeds minder antibiotica over die nog effect hebben op de bacteriën. Dat kan er uiteindelijk toe leiden dat er geen enkel antibioticum meer goed werkt en we in de toekomst misschien weer sneller overlijden aan iets als een blaasontsteking.

Door vaak gebruik te maken van hetzelfde antibioticum wordt de kans op resistentie steeds groter: de bacteriën krijgen als het ware de kans een wapen te vinden waarmee ze zich tegen het medicijn kunnen verdedigen. 

Het doemscenario is natuurlijk dat op een gegeven moment ziekmakende bacteriën resistent zijn tegen alle vormen van antibiotica. Of we ooit daadwerkelijk op dat punt gaan belanden is niet te voorspellen. En dat moment wordt gelukkig ook niet lijdzaam afgewacht. Het is zaak dat de huidige antibiotica werkzaam blijven en dat resistentieverspreiding wordt voorkomen. Er wordt daarom, bijvoorbeeld door de Wereldgezondheidsorganisatie, veel tijd en geld gestoken in preventie van antibioticamisbruik en voorlichting over juist antibioticagebruik.

Tegelijkertijd wordt er gezocht naar nieuwe vormen van antibiotica. De farmaceutische industrie staat wat dat betreft niet vooraan: onderzoek is duur en antibiotica zijn goedkoop, dus leveren ze de medicijnfabrikanten te weinig op. Gelukkig zijn er wel wetenschappers die zich bezighouden met de zoektocht naar oplossingen voor het antibioticaprobleem.